(¯`·.¸(¯`·.¸Tirishqan Tapar-Ilim-Pen-Tereqqiyatning Menbesi-Qaynam-Bilim¸.·´¯)¸.·´¯)

Maqale, Shéir, Uchur we Bashqilar

2006-09-28T20:17:00.000-07:00

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 11-bab

2006-09-03T17:47:00.000-07:00

Selishturma Ma'aripshunasliq

Biz yuqirida 1949 - yilghiche bolghan Uyghur ma'arip tarihi ustide qisqiche tohtalduq. Azadliqtin keyinki ma'arip tereqqiyati toghrisida bashqa bir kitabimizda tonushturmaqchimiz.

Ma'arip ilmiy tetqiqati we ma'arip tarihshunasliqida eng muhim ilmiy usul selishturma ma'aripshunasliq metodi hesablinidu. Herbir ma'aripchi bu heqte zorur sawatqa ige bolushi kerek. Chunki, selishturma ma'aripshunasliq ilmi bizge ma'arip tereqqiyatidiki san bilen supet otturisidiki, jaylar bilen jaylar otturisidiki, dewrler otturisidiki, elimiz ma'aripi bilen bashqa eller ma'aripi otturisidiki perqlerni yorutup beridu.

Meshhur selishturma ma'aripshunas Beriday: "Bashqilarni chushinish arqiliq ozini chushiniwalghili bolidu. Mushu menidin alghanda, selishturma ma'aripshunasliq ilmi bekmu qimmetlik" degenidi. Yene bir selishturma ma'aripshunas kandel: "Selishturma ma'aripshunasliq ma'arip tarihini uzuldurmeslikni meqset qilidu..." Deydu.

Selishturma ma'aripshunasliq ilmi qedimqi Yunandin bashlan'ghan. Qedimqi Yunanning meshhur tarihchisi Senopon (Senopon) ozining "Padishah serosning terjimhali" namliq esiride: persiye yashlirining terbiye ehwali, u yerdiki ma'arip hizmetliri, persiye bilen Yunan ma'aripi otturisidiki perq, ikki hil ma'aripning meqsiti, teshkiliy tuzumliri... Qatarliq ehwallarni selishturma metodi boyiche tepsiliy bayan qilghan.

Qedimqi rimning ataqliq siyasetchisi Sistirun (Miladidin ilgiriki 100 - 43 - yillar) ozining "Jumhuriyet tuzulmisi" namliq meshhur esiride qedimki Yunan ma'aripi bilen rim ma'aripini selishturup teswirligen. Ottura esirde Tunisliq alim Kardun sherq Musulman ma'aripi bilen gherb ma'aripini selishturghan.

Lekin, selishturma ma'aripshunasliqni birinchi qetim sistemiliq pen qatarigha koturgen Fransiyilik meshhur pedagog Antuni Julliyan (8481 -- 5771 Antoni Jullien) boldi. U 1817 - yili "Selishturma ma'aripshunasliq" namliq meshhur esirini elan qildi. Bu eserning tesiride herqaysi eller ma'aripchiliri oz'ara nazaret qilish, oz elining ma'arip sewiyisini bashqa ellerning ma'arip sewiyisige selishturush dolqunini ewj alduruwetti.

1831 - Yili yene bir Fransuz pedagogi Wiktur (1792 - 1867 - Yillar) "Prossiye ma'aripi" namliq esirini elan qildi. Bu kitab nurghun ellerning ma'aripchiliri ichide tehimu zor tesir qozghidi.

20 - Esirning bashlirida selishturma ma'aripshunasliq 2 - basquchqa koturuldi. Meshhur In'gliz pedagogi Sadlir (3491 -- 1681 Michhael Sedler) "Ma'arip mesililiri" namliq 28 tomluq esirini elan qildi. Bu eserde u herqaysi memliketlerning ma'arip ehwalini tepsiliy selishturup bayan qildi.

1898 - Yildin bashlap selishturma ma'aripshunasliq Amerikida aliy mekteplerning resmiy derslikige kirguzuldi. shuningdin keyin herqaysi ellerde mehsus selishturma ma'aripshunasliq tetqiqat organliri tesis qilinishqa bashlidi. Mehsus mejmu'eler chiqirilidighan boldi.

Birleshken doletler teshkilati teripidin "Dunyaning ma'arip ehwali" degen namda kop tomluq kitab neshr qilindi.

Selishturma ma'aripshunasliqning tetqiqat metodi towendiki uch kategoriyige bolunidu:

1. Wertikal (Merdi'an) selishturush metodi: bu metod boyiche bir dolet yaki bir rayonning dewriy basquchliri boyiche selishturup bayan qilish usuli yurguzulidu.

2. Gorizuntal (Parallel) selishturush metodi: bu metod boyiche rayonlar bilen rayonlar, dolet bilen dolet otturisidiki perqler selishturulidu. Mesilen: 1982 - yillardiki sanliq melumat boyiche alghanda, Hoten wilayitide her 10 ming kishige toluq ottura mektep oqughuchiliri 40, Qeshqerde 54, Altayda 170, Qumulda 203, Aqsuda 73, Qizilsuda 75, Turpanda 99 we Urumchide 224 din toghra kelidu.

Yene 1980 - yili shinjangda her 10 ming kishige aliy mektep oqughuchiliri 10, Qazaqistanda 157, Ozbekistanda 174, Awstraliyide 230 din toghra kelidu. shu yillarda A Q sh da aliy mektep oqughuchisi her 10 ming kishige 269, Sowet ittipaqida 196, demokratik Chawshyende 155, Junggoda 10.5, Turkiyide 68 din toghra kelidu.

3. Tehlil yurguzush metodi: bu metod boyiche ahbarat - materiyallar toplinidu. Tetqiqatchi biwasite kozitish elip baridu. Ahirida toplan'ghan pakit - materiyallar selishturulup sistemigha selinidu.

Mushu nuqtidin alghandimu, ma'arip ilmiy tetqiqatida selishturma ma'aripshunasliq intayin muhim we chongqur ehmiyetke ige. Chunki hazir ilim - pen we tehnika keshpiyatliri hemde bilimning konirash we yengilinish jeryani kishini heyran qaldurarliq derijide tezleshmekte. Alimlarning hesablap korushiche, 16 - esirdiki tebi'iy penler keshpiyati aran 26 hil bolghan bolsa, 17 - esirde 106 hilgha, 18 - esirde 156 hilgha, 19 - esirde 546 hilgha, 20 - esirning aldinqi yerimida 961 hilgha yetken. 60 - Yillardin keyin ilim - pen sahesidiki yengilinish we keshpiyatlar ajayip tez kopiyip barmaqta. Penning yengilinish sur'iti hazir her 10 yilda bir qatliniwatidu. Tonugun bilgen nerse bugun konirap qeliwatidu, shunga hazir nurghun ellerde "Omurwayetlik ma'arip" yurguzulmekte.

Biraq selishturma ma'aripshunasliqning tetqiqat da'irisi addiy sanlarni korsitip qoyush bilen cheklenmeydu, u, ma'aripning omumiy ehwali, telim - terbiye nishanisi, oqutush tuzumi, ma'arip iqtisadi, ma'arip psihologiyisi, mektep bashqurush we oqutquchilar qoshuni qatarliq keng da'irini oz ichige alidu.

Selishturma ma'aripshunasliqning wertikal tetqiqat metodi kop hallarda ma'arip tarihshunasliqi bilen yeqin munasiwetlik. U, ma'arip tereqqiyatini tarihiy dewrler boyiche qarap chiqidu. Mesilen: miladidin 3000 yillar burun irogilip heti bilen yezilghan dunyaning 1 - tom qehrimanliq dastani "Kelkimish" (1) Dunyagha kelgendin buyan dunya ma'aripida birqanche burulush dewri bolup otti: 1) mektep we mu'ellimning kelip chiqishi; 2) klassik ma'arip dewri; 3) edebiy oyghinish (Ilim - meripet yuksilish) dewri; 4) sana'et inqilabi turtkiside peyda bolghan yeqinqi zaman ma'aripi dewri; 5) hazirqi zaman eliktrleshken ma'arip dewri.

Uyghur ma'arip tarihimu aldidiki bablarda bayan qilip otulgendek, harakterlik tarihiy dewrlerge bolunidu. Mesilen: 1) iptida'iy ma'arip basquchi; 2) mektep ma'aripi basquchi; 3) klassik ma'arip basquchi; 4) yengi mektep ma'aripi basquchi; 5) hazirqi zaman ma'aripi basquchida.

Uyghur klassik ma'aripi ozige has towendiki ikki alahidilikke ige: birinchidin, u quyuq diniy tus alghanliqi bilen munasiwetlik; ikkinchidin, Uyghur klassik ma'aripchiliri we edibliri turluk tillarni maharet bilen igiligenliki bilen munasiwetlik. Uyghur ma'aripining yazma yadikarliqining kop qismi ene shu diniy eserler ichide saqlinip kelgen. Nemis alimi F. Kardis mundaq dep yazidu: "Barliq til, edi'ologiye, pelsepe, sen'et pa'aliyetliri keynide diniy meqsetler bar idi. Ular weyran bolghan ibadethanilarda qedimqi zaman hojjetlerning kop qismini teshkil qilatti..." ("Junggoda metbe'ening keship qilinishi we uning gherbke tarqilishi.")

Mesilen: buddizm dewride qalghan nurghun yadikarliq ichide Uyghurlarning ehlaq, pelsepe we bilim - sen'et koz qarashliri saqlinip zamanimizghiche yetip kelgenliki Uyghur ma'arip tetqiqatimiz uchun elwette zor paydiliq.

Uyghur klassik ma'aripining 2 - muhim alahidilikige kelsek, ottura esirdiki klassik ma'arip namayendiliri we ataqliq Uyghur ziyaliyliri talantliq til mahirliri idi. Ularning beziliri Ereb, Pars tillirida yirik eser yazghan. Ularning beziliri Sanskrit, Henzu tillirida yirik eser yazghan. Ularning bezilirining talanti gherbni heyran qaldursa, beziliri sherqni heyran qaldurghanidi. Uyghur ma'aripi we Uyghur ewladliri ene shu mutepekkurliri bilen pehirlineleydu we mushu pehirlinish rohi bilen hazir tereqqiy qiliwatqan Uyghur ma'aripi choqum kelguside nurghun alimlarni yetishturup, Uyghur helqini ilghar milletler qataridin orun elishqa yeteklishige ishench baghliyalaydu. shunga ma'arip ilmiy tetqiqatida selishturma ma'aripshunasliq bilen bille ma'arip kelechekshunasliqnimu qetirqinip tetqiq qilishimiz lazim.

Ma'arip kelechekshunasliq (FuturoIogiye) ni 1943 - yili tunji qetim Nemis pedagogi Pol'istemir otturigha qoyghan. 1960 - Yili Amerikida "Helq'ara kelechekshunasliq ilmiy jem'iyiti" quruldi. Hazir bu jem'iyetning 80 din artuq memlikette 40 mingdin artuq ezasi bar. Ma'arip kelechekshunasliqni resmiy pen supitide derslik ichige kirguzgen ottura we aliy mekteplerning sani bir Amerika qoshma shtatlirining ozidila 200 din ashti.

Lenin mundaq degenidi: "Yengi jemiyet qurghuchilar yalghuz otmushni bilish bilenla qalmay, belki yureklik halda kelecheknimu tesewwur qilalishi kerek." ("Lenin eserliri" 21 - tom, Henzuche neshri, 52 - bet.)

Hazirqi ilim - pen tereqqiyatidimu kelechekshunasliq tetqiqatigha eghir mejburiyetler yuklenmekte. Keng ka'inat we cheksiz shey'ilerning siri echilghanseri penning turliri, tetqiqat obyektliri nechche ming hilgha yetti. Uning ustige ilim - pen tereqqiyati ma'aripni we herbir kishini uchke (Zamaniwilishishqa, dunyagha, kelechekke) yuzlinishke teqezza qilmaqta. Herbir yash ewlad uchun ilim - pen tereqqiyati bilen qedemdash bolush zoruriyiti tughulmaqta. shunga cheklik omur ichide her bir kishi uchun yalghuz bugunni kozlep oginish kupaye qilmaydu, belki u etini kozlep oginish lazim.

Emeliyette telim - terbiye nishanisi ezeldinla ete uchun adem teyyarlashtin ibaret bolup keldi. Mushu menidin alghanda, aldi bilen herbir a'ile perzent uchun tebi'iy mektep, ata - anilar bolsa tebi'iy "Birinchi" ustaz bolushi kerek. Mektep terbiyisi bolsa uning dawami we toluqlimisi bolidu. Mush mejburiyetni a'ile bilen mektep teng ustige alghandila, perzentlirining bilimge intilishi kuchiyidu. Uning kelechek istiqbali parlaq bolidu.

Izahatlar:

(1) 1872 - Yili babilunning qedimki "Newi ordisi" din tepilghan 3000 misraliq re'alizm bilen romantizm birleshturulgen meshhur dastan

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 10- bab

2006-09-03T17:45:00.000-07:00

4. Hemit Wekili

Hemit wekili ili we Chochek wilayetliride 50 yil ma'arip hizmitini ishlidi. U 1930 - yildin bashlap oqutquchi bolup, tumenligen oqughuchilarni terbiyilidi. Talantliq we ijtihatliq bu meripetchi Uyghurche, Tatarche, Qazaqche, Erebche, Parsche, Turkche we Rusche tillarni pishshiq biletti we shu tillardiki derslik materiyallardin toluq paydilinatti. Hemit wekili 1934 - yildin bashlp ghuljidiki meshhur "Nemune mektipi" ge rehberlik qilip, putun ili ma'aripigha nemune yaratqanidi. Uning ulgisi boyiche shu chaghdiki "Ta'aliye", "Keshpiye", "Sayramiye", "Huseyniye", "Roshen", "Gulshen" qatarliq mektepler qayta retke selinip, tez rawajlandi.

Hemit wekili til - edebiyat, matematika, tarih, jughrapiye derslirini pishshiq bilish bilenla qalmastin, belki fizika, himiye, anatomiye, bi'ologiye penlirinimu pishshiq igiligen. U chaghda derslik materiyallar kem bolghachqa, algebra we gi'ometriye qatarliq penlerdin ozi konspik tuzup chiqqan.

Hemit wekili 1947 - yildin bashlap "Ghulja bilim yurti" da oqutquchiliq qildi we fizika, himiye, tirginometriye... Penliri uchun 1000 bettin artuq derslik teyyarlidi. U azadliqtin keyin algebra we analitik gi'ometriye qatarliq dersler uchun 800 bettin artuq oqutush qollanmisi ishlep chiqti. U nurghun qetim nemunilik ma'aripchi degen sherepke ige boldi.

Milliy birlik sep dewride milliy ma'aripning eng asasiy rolchisi, munewwer kompartiye ezasi we inqilabiy qurban lin jilu (1916 - 1943) Idi.

Lin jilu 1938 - yilning beshida shinjang dailfununining ilmiy mudirliqni ustige alghan, "Oginish bilen ishlitishni birleshturush" tin ibaret telim - terbiye fangjenini otturigha qoyghan hemde "Ittipaq bolush, jiddiy bolush, addiy - sadda bolush, rohluq bolush" din ibaret mektep nizamnamisini yurguzgen. U koturenggu - rohluq mezmundiki "Darilfunun mektep nahshisi" ni tuzup chiqqan. Uning rehberlikide shinjang darilfununi jushqun keypiyatliq bilim yurtigha aylan'ghan.

Lin jilu Aqsu wilayetlik ma'arip idarisige mes'ul bolghan we uchturpan, kucha nahiyilirige hakim bolghan chaghliridimu milliy ma'aripni rawajlandurush yolida chong ishlarni qildi.

"Milliy birlik sep dewri" diki gullen'gen ma'arip qoynida yetiship chiqqan talantliq Uyghur perzentliridin Abdukerim abbasuf (1920 - 1949), Lutpulla Mutellip (1922 - 1945), Abdulla Rozi (1919 - 1945) Qatarliq nurghun inqilabiy meripetperwer ziyaliylarning yetilishide lin jiluning inqilabiy ma'arip terbiyisining biwasite kuchluk tesiri boldi.

Ataqliq ma'aripchi we inqilabiy qurban Abdulla Rozi shu dewrdiki Uyghur ma'aripining kozge korun'gen namayandiliridin biri.

Abdullar rozi 1919 - yili uchturpanda kichik tijaretchi a'iliside tughulghan. Bowisi Atush meshhetlik idi. U 1935 - yil baharda uchturpandiki tunji darilmu'ellimin (U chaghda bu mektep ikki sinipliq qisqa muddetlik idi) ni ela tugitip, "Eliyul'ela" (Hemmidin birinchi) bolup mukapatlan'ghan. Eyni zamanda uni oqutqan bu mu'ellimning eslishiche, shu chaghda "Uningdek zerek, parasetlik osmurni korup baqmighan" iken. Abdulla Rozi uchturpan darilmu'elliminni tugitip, yezilarda mu'ellimlik qildi. Del shu chaghda ottura Asiya uniwersitetigha oqughuchi ewetish uqturushi kelgenidi. Uchturpandin imtihanda ela otkunler Abdulla Rozi, Abdukerim abbasof boldi. Aqsu konisheherdin yahshi netije bilen otkenler Mewlanjan Turdi, Hashimjan Ahunjan, Ehmet Hesenuf qatarliqlar idi. Biraq keyinkiler Urumchige del waqtida yetip barghan bolsimu, aldinqi ikkiylen waqtida ulgurup baralmay, Urumchide qelip oqushqa mejbur boldi.

1936 - Yilning ahiridin bashlap Abdulla Rozi olkilik darilmu'ellimin'ge kirip oqudi. U hem tebi'iy pende hem ijtima'iy pende tezla eng aldinqi qatargha otti. Yene kelip u pelsepe (Materiyalistik dunya qarash) saheside eng usta natiq idi. U hemme jehette yahshi bolghachqa, putun sawaqdashliri uni hormetlep "Dahiy oqughuchi" (Oqughuchilar dahiysi) dep atishatti. shu chaghdiki "shinjang geziti" de uning qisqa maqaliliri besilishqa bashlidi. Uning pochurkisi huddiy ozining kelishken qamitidek chirayliq idi. Abdulla Rozi bir maqaliside tunji qetim "Arzu" degen tehellusni qollan'ghinidin keyin, sawaqdashliri ichide bu tehellus keng tarqilip ketti. Olkilik darilmu'elliminning bir qisim munewwer oqughuchiliri uyushturghan bir ijadiyet guruppisining ismimu keyinche berip mushu tehellus bilen atilidighan boldi. Aridin uzun otmey mektep "Tertip bolumi" ning yoshurun charlap bekitishi arqisida bu ijadiyet guruppisi "Eksiyetchil" dep qarilandi. Ijadiyet guruppisining tesis qilghuchisi bolghan Abdulla Rozi siyasiy tohmet bilen Manasqa paliwetildi.

Abdulla Rozi Manasqa palinip kelip uzun otmey keng helq ammisining bashpanahliq qilishigha erishti. 1938 - Yil kuz mewsumidin bashlap Abdulla Rozi nahiyilik ma'arip idarisining ma'arip mupettishi, qoshumche Uyghur uyushmisining bash katipi bolup ishlidi. Abdulla Rozi ozige yuklen'gen qosh hizmet imtiyazidin jiddiy paydilinip, bu nahiyining bulung - pushqaqlirighiche arilap berip mektep torlirini qurup chiqti. Chonglar ma'aripighimu kongul bolup, sawatsizliqni yuyush herikitini ewj aldurdi. Ghepletke, nadanliqqa we jahaletke qarshi mezmunda "Tomur aka oyghandi" namliq dramini yezip chiqip, sehnileshturgendin keyin, bu drama putun nahiyini zilzilige kelturuwetti. Aridin top - toghra yerim esir otup ketken mushu kunlerdimu Urumchi, Manas, qutubi, alawusun qatarliq jaylarda kishiler Abdulla Rozi we uning pedagogikiliq dramisi - "Tomur aka oyghandi" ni eghizidin chushurushmeydu.

Abdulla Rozi 1940 - yilining ahirlirida Aqsu wilayitige qaytip keldi. U Aqsugha kelipla wilayetlik ma'arip idarisining bash ma'arip inspektori (Mektep mupettishi), jumlidin Uyghur uyushmisi qarmiqidiki mekteplerningmu mupettishi bolup ishlidi. U bir yil waqit serp qilip, putun nahiyilerdiki mekteplerni emeliy tekshurush chiqip, 1941 - yilning ahirliri we 1942 - yilning bashlirida Aqsu gezitide "Telim - terbiye ocherkliri" serlewhilik uzun maqalisini elan qildi. Bu maqale etrapliq mesililerni oz ichige alghanliqi uchun yerim ayghiche ayighi uzulmey besilghan we putun wilayet hetta chet wilayetlerdimu chong tesir qozghighanidi. Buningdin bashqa, Abdulla Rozi inspektorluq hoquqidin toghra paydilinip yerim yil ichide mektep teshkilini retke selip chiqti. U chaghlarda inspektorlarda shundaq imtiyaz bar idi. shuning bilen bille u yazliq we qishliq tetillik bilim ashurush kurslirini teshkillidi we bu kurslarda matematika hem til - edebiyat derslirini otti. U emeliy pa'aliyetliri arqisida putun wilayet boyiche tez shohret qazandi.

Oqutquchilar mesilisini hel qilish uchun, 1943 - yil 9 - ayda resmiy uch sinip, bir bilim ashurush kursidin teshkil tapqan Aqsu darilmu'ellimin mektipi dolan deryasi boyidiki yengi binada tentene bilen qayta eslige kelturuldi. Uning tunji ilmiy mudiri Abdulla Rozi idi.

shu yilning kech kuzide ot yurek sha'ir Lutpulla Mutellipning Aqsugha kelishi bilen bu yerde kuchluk dolqun peyda qildi. Abdulla Rozi we Lutpulla Mutellipke ohshash jenggiwar ziyaliylarning jahaletke qarshi kureshliri we ijadiyettiki hemkarliqi arqisida putun olke harakterlik chong ishlar mushu Aqsuda meydan'gha keldi. Qisqighina ikki - uch yil ichide Aqsuda chong hejimlik opera - dramilardin 10 nechchisi sehnileshturulup, Aqsu shinjang boyiche "Drama - opera shehiri" ge aylandi. Bu jehettin ashu bir mezgil ichide, uninggha ne qeshqer, ne Urumchi yetishelmeytti. Mushu muweppeqiyetlerning hasil bolushida merhum Abdulla Rozi yetekchilikidiki Aqsu darilmu'ellimin chong hesse qoshqan. Bu mektep chong tiptiki "Gherip - senem operasi" ni teyyarlighanning sirtida, Abdulla Rozi yazghan meshhur "Ogey ana" dramisini sehnileshturup putun wilayetni zilzilige kelturgen.

shuni mu'eyyenleshturush kerekki, L. mutellip bilen Abdulla Rozining ghayisi drama - sen'et dolquni arqiliq helqni oyghitish idi. Lekin, ular ilim - meripetni hergiz boshashturup qoymaytti. Bu jehette mundaq bir janliq misalni korsitip otush kupaye, bir kuni bir top oqughuchilar Lutpulla Mutellipni darilmu'elliminning yengi bina meydanida arigha eliwelip, sha'irning ressamliq maharitini sinap kormekchi bolushidu. Lutpulla derhal maqul bolidu -de, heliqi oqughuchilarning egeshturup sinipqa kiridu we qoligha bor elip, qara doskigha resim sizishqa bashlaydu: ong terepke kitab koruwatqan ilahiy qizni, sol terepke mewiliri qizirip pishqan alma derihini besh minut rozigada sizip chiqidu. Ilahiy qizning usti teripige "Muzeyus" degen sozni yezip qoyidu - de, siniptin aldirash chiqip ketidu. Oqughuchilar hang - tang bolushup, resimdin mene tapalmay, Abdulla Rozining sherhilep berishini iltimas qilidu. Abdulla Rozi bu tepishmaqni yeship beridu: heliqi surettiki ilim - penning piri "Muzeyus" namliq ilahiy qiz iken. Hazirqi muzey degen nammu shuningdin kelip chiqqaniken. Resimdiki mene: peqet kitab oqughanda we bilim alghandila andin mewige erisheleydu, degen uqumni bilduridiken. Bu jawabtin behrimen bolghan oqughuchilar bu ikki ustazning iqtidari we mol bilimige heyran qelishqan.

Abdulla Rozi yene "Arzu" tehellusi bilen Aqsu gezitide nurghun jenggiwar she'irlarni elan qildi. "Aprel ozgirishidin keyinki Uyghur she'iriyiti", "Kelpin we dolan shiwiliri" namliq ilmiy esirini yazdi. Bolupmu uning Lutpulla Mutellip bilen hemkarliship yazghan "Uyghur edebiyati" namliq esiri darilmu'elliminning eyni yillardiki birdinbir muhim dersliki idi. U, bu dersni ozi beretti. Derslik ichige kirguzulgen she'iriy zjanirlar uchun kopinche L. mutellip we bilal ezizning inqilabiy mezmun bilen yoghurulghan she'irliri misal qilip kirguzulgenidi. Uning ichide Lutpulla Mutellipning "sha'ir toghrisida muweshsheh" namliq she'irimu bar idi. Bu she'irning her bir kupletining bash misrasidiki birinchi herpni teriwelip qoshqanda "Yashash uchun kuresh" degen inqilabiy sho'ar chiqti. Uning ozi yazghan bir muweshsheh she'iridin "Kuch ulash" degen yangraq yekun chiqatti. "Yashash uchun kuresh", "Kuch ulash" - Marksizm prinsipighimu, Darwinizm prinsipighimu uyghun keletti. Abdulla Rozi mushu ulughwar ghayini bash ewladlargha miras qaldurghanidi. Uning ozi del mushu jenggiwar ghayining turtkiside yeqin dosti we sepdishi Lutpulla Mutellip bilen birlikte "Uchqunlar ittipaqi" namliq inqilabiy teshkilatni uyushturghanidi. Ular uch wilayet inqilabigha masliship qoralliq qozghilang koturush yolida mehpiy heriket elip beriwatqan chaghda, eksiyetchi hokumet da'iriliri teripidin qolgha elinip, 1945 - yili terrorluq bilen olturup tashlandi. Abdulla Rozi shu chaghda 26 yashta idi...

1942 - Yildin keyin siyasiy weziyet keskin ozgirip, munewwer kompartiye ezaliri we ilghar oqutquchilar arqa - arqidin tutqun qilindi we turmilerge tashlinip olturuwetildi.

shundaq qilip, "Milliy birlik sep dewri" de bir mehel gullen'gen ma'arip harab bolup ketti, mektepler taqaldi, oqutquchilar ishsiz qaldi, nadanliq we jahalet qaytidin bash koturdi.

Uning eksiche, uch wilayet inqilabiy rayonida milliy ma'arip gullep yashnidi. Ma'arip we oqutquchilarning orni kunsayin osti. Oqutquchiliq eng shereplik hizmet dep tonuldi we hormet qilindi. Merhum Ehmetjan Qasimi mundaq degenidi:

"Sinipta qalaq oqughuchi qalmisun dep yurek qenini serp qilip tirishiwatqan oqutquchi mehnitining qanchilik qiyin we japaliq ikenlikini yahshi bilimen. Kishilik jem'iyitide mu'ellimning mehnitidin pehirlikrek mehnet yoqtur, chunki, alim, mutehessis, yazghuchi, qomandan, jem'iyet, dolet erbabi we bashqilarning hemmisi oqutquchi mehnitining mehsulatidur."

Uch wilayet inqilabining deslepki mezgilliride ilida ottura, bashlan'ghuch mekteplerning sani 295 ke, sinip sani 980 ge, oqutquchilar sani 1051 ge, oqughuchilar sani 28 ming 345 ke yetken bolsa, 1949 - yil 9 - ayda mekteplerning sani 342 ge, sinip sani 1321 ge, oqutquchilarning sani 1413 ke, oqughuchilarning sani 39 ming 269 gha yetip barghanidi. 1950 - Yili jedwelleshturulgen sanliq melumatta ili wilayiti boyiche bashlan'ghuch mekteplerde 1134 sinip, 39 ming 734 oqughuchi, toluqsiz ottura mekteplerde 180 sinip, 4938 oqughuchi; Ehmetjan Qasimi namidiki bilim yurti, tibbiy mektep, huner - kesip mektipi we Rus mektepliride oquydighan 2096 oqughuchi qoshulup, jem'iy 46 ming 768 kishilik oqughuchilar qoshuni bolghanidi. U chaghda Ghulja sheher ichidiki ataqliq bashlan'ghuch mekteplerning biri bolghan "Murad mektipi" 27 sinipqa kopeygenidi.

Uch wilayet ma'aripida qisqila bir waqit ichide ottura melumatliq tebi'iy pen we ijtima'iy pen oqutquchiliri, dohtur, wrachlar, radist, pochtalyonlar yetiship chiqti, ular taki keyinki kunlergiche Uyghur ma'aripining yadro kuchliridin bolup muhim rol oynidi.

Uch wilayet inqilabining qizghin qatnashchisi - meripetperwer sha'ir Nimshehitning "Bilim ishqida" serlewhilik towendiki she'iri eyni zamanda intayin kuchluk tesir qozghighan meripet hitabi idi.

Jahan renaliri ichire bilimdek bir guzel yar yoq,

Bilimdin ozge tutqan bar, bolur u gahida yar - yoq.

Qara qashliq tolun aylar sanga birnechche kun yoldash,

Eger sen puldin ayrilsang, seni tashlaydu hech ar yuq.

Kirip nepsingning keynige, bilimdin ozge yar tutsang,

Beshinggha chushse bir kunler, u chaghda sen kebi har yoq.

Bilimge ashna bolsa, oqush ishqida bulbul bol,

Ogenmekke ma'arip baghchisidek esli gulzar yoq.

Ozengni Nimshehit ushbu pikirge eyligin qurban,

Bilimdin yuz origenler kebi qattiq gunahkar yoq...

Izahatlar:

(1) Milliy birlik sep - yapon basqunchilirigha qarshi urush dewride qurulghan milliy birlik sepni korsitidu.

(2) (3) "shinjang tarih materiyalliri" 1982 - yil, 5 - san 176 - bet, 180 - bet.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 9- bab

2006-09-03T17:43:00.000-07:00

Yengi Mektep Ma'aripining Bashlinish Tarihi

"Otmushni untush jinayet" (W. I. Lenin), yuqiridiki selishturma arqiliq bizge melum boliduki, taki 19 - esirning 80 - yilliridimu Tyanshanning shimali we jenubida yenila eghir jahalet hokum surmekte idi, putun Teklimakan wadisida parlaq meripet shami bolup yan'ghan Qeshqerdek meripet merkezliride eyni zamandiki ulugh Uyghur alimi Mehmut Qeshqeri we Yusup Has Hajiptek mutepekkur zatlarni yetishturgen meshhur "Saji'e" bilim yurti we keyinrek nurghun alimliri bilen ottura Asiyada dangqi chiqqan "Mes'udiye" bilim yurtining ilim - ma'arip shamliri alliqachan ochup putun Tarim wadisi zulmet ichide qalghanidi. Del shu chaghda dunyaning ikkinchi bir cheti - Yawropa elliride bolsa, yengi tehnika we yengi ma'arip jush urup jahanni zilzilige kelturushke bashlighanidi. 1770 - Yilliri Jimis Wat teripidin keship qilin'ghan par mashinisi, 1804 - yili Foltun teripidin ihtira qilin'ghan okyan parahoti, 1805 - yili Setiwinis keship qilghan poyiz we tomur yol, Faradi asas salghan tok (Elektr) enirgiyisi, 1902 - yili aka - uka Reyt teripidin keship qilin'ghan ayropilan we bashqilar sherqtiki ghapillar dunyasini heyran qaldurdi. Eyni zamandiki yengi tehnika keshpiyatlirigha egiship turluk - tumen zawut - fabrikilar Yawropa quruqluqida qed koturushke bashlidi.

Gherbtiki mushu tereqqiyatning oyghitishi arqisida bezi Islam olimalirining we tereqqiyetperwer kishlerning kozi echilip, dunyagha nezer selishqa mejbur boldi. Ulardin biri oyghinish toghrisida hitab qilip mundaq yazghanidi:

Qop! I adash bir... Etrapinggha baq,

Baq... Ne korersen oylighin uzaq!

Yerde, hawada, suda kelurler,

Yawropaliqlardin al emdi sawaq!...

Ottura Asiyada yengi mektep ma'aripi mushundaq hitab we ehtiyaj astida bashlandi. Bu yengi mektep ma'aripi "Usuli jedit" dep ataldi. "Usuli jedit" ning sherqtiki eng yirik wekili we teshebbuskari Jamalidin Apghani (1838 - 1897) Bolup, u sherq musulmanliri birliship, jahan'girlikke qarshi turush we Islamiyetning ichki qismida islahat elip berishni teshebbus qilghanidi. Bu islahat yengi mektep ma'aripini ("Usuli jedit" ni) yolgha qoyushni oz ichige alatti. "Usuli jedit" ning Uyghurlar ichidiki muhim teshebbuskarliri we tesis qilghuchiliri Atush we Ilida Huseyin Musabay, Bahawidin Musabay, Abduqadir Damolla Qeshqeri, Tash Ahunum; Turpan Astanida Meqsut Muhiti, Kuchada Hamit Haji qatarliqlar idi.

Bularning beziliri yengidin bih urup chiqqan milliy sana'etning tipik wekili, shundaqla beziliri yengi ma'aripning asasliq terghibatchisi bolup, jahaletke qarshi kokrek kerip meydan'gha chiqti. Beziliri hetta Petirburg, Finlandiyigiche, beziliri Germaniye we Parizjghiche, yene beziliri kichik Asiya we Ereb dunyasighiche arilap yurup dunyaning eyni zamandiki tereqqiyat menzirisini oz kozliri bilen kozetti. Ular weten'ge qaytip kelgendin keyin bir tereptin sana'etni tutsa, bir tereptin yengi ma'aripqa asas selish yolida jiddiy kuresh qildi.

1907 - Yili huseyin, Bawudun aka - uka germaniyining "Dolaq" markiliq sana'et shirkiti bilen digiwarliship, ilida hurum zawuti qurdi. Tash ahun Yekende serengge zawuti we shatuwa toqumchiliq karhanisini qurdi. Turpan Astanida Musul Haji, Wajit Hajilarning pahta zawuti quruldi. Milliy burzju'aziyining ehtiyajigha masliship, 1916 - yili Atush, Yeken we ilida sana'et we boghaltirliq kespiy tehnikomlirimu quruldi.

Mana bu yuqiriqi pakitlar Uyghur yengi mektipining dewr arqa korunushi we maddiy asasliri idi.

Uyghur yengi ma'aripining tunji qetim Atushta yiltiz tartishida bu nahiyidin chiqqan bir turkum meripetperwer zatlarning wetenperwerlik rohi turtke bolghanning sirtida, yene jughrapiyiwi ozgiche muhit - shara'itningmu belgilik roli bar. Atush iqlimi qurghaq, hawasi sap jay, qurghaq iqlim Atush helqini chidamliq we gheyretlik qilip yetishturgen. shundaqla bu jayda eqin suning qisliqi, ekinzarliqning cheklimige uchrishi Atush helqighe shija'et, tirishchanliq we izdinish rohini singdurgen. Bundaq roh ularda tijaret qilish, sayahet qilish we yuqiri orlesh hususiyetlirini yetildurgen.

Biraq, Iksaqta tesis qilin'ghan tunji yengi ma'aripning asaschilirining ozlirige has wetenperwerlik we meripetperwerlik pezilitinimu nezerge elish zorur.

Musabay (Musa Haji) ning atisi AbduRusul oz zamanisida Qeshqerdiki hanliq medriste ilim tehsil qilghan we ana mektipige izchil maddiy yardem qilip, jama'etchilikning hormitige sazawer bolghan. Oghli Musabaymu shu medrisni tugetken we 19 - esirning otturilirida zor miqdarda inayet korsitip hanliq medrisni bir qetim chong remont qildurghan. Hazirghiche saqlinip keliwatqan uning muhim bir wesiqiside: "Bayliqning bir qismini we oshre - zakatini mektep we medriske teserrup qilish zorur" lukini tekitligen. Uning idiyisige warisliq qilghan meripetperwer oghulliri - Husen Bay (1844 - 1926 - Yillar) we Bawudun bay (1851 - 1928 - Yillar) atisi Mosa Hajimning wesiyiti boyiche mektep ma'aripigha tohpe qoshushta tehimu zor pidakarliq korsetken. Eyni zamanda Tarim wadisini jahaletning qapqara perdisi qaplap turghan, shundaqla eng jahil we mute'essip kuchler hokum suruwatqan shara'itta hemde achkoz, nadan baylar helqning yilikini rehimsiz shorap, ozinila semritishni ewzel koridighan shara'itta bundaq pidakarliq korsitish asan emes, elwette. Biz tarihqa lilla baha beridighanla bolsaq, eyni zamandiki huseyin bay we Bawudun bay aka - ukilarning qelbide wetenperwerlik, meripetperwerlik wijdan otining neqeder yalqunjighanliqini koruwalalaymiz.

Insaniyet tarihida - "Ma'arip mengguluk kategoriye". shu nuqtidin alghanda, ma'arip intayin uzun tarihqa ige. Biraq u, "En'eniwi ma'arip" we "Yengiche ma'arip" tin ibaret chong ikki kategoriyige bolunidu.

Yengi ma'arip ("Usuli jedit") ni tunji qetim jari qildurghan pedagog - meshhur Chehislowak oqutquchisi Yan. Amus. Kominskiy (1592 - 1670 - Yillar) boldi. U qurdash osmurlerni klas (Sinip) boyiche oqutush usulini yurguzup, chong muweppeqiyet qazan'ghan. U siniplar ayrimisi boyiche ders programmisi bar, ders setkisi bar, imtihan tuzumi bar, terbiye nishanisi bar bir yurush yengiche usulni qanat yaydurghanidi. Mushu telep boyiche qurdash osmurler etrapi baghwaranliq, azade selin'ghan, keng derizilik, ichi keng we yoruq, ustel, partiliri tel siniplarda olturup her hil bilim - penlerdin sawaq alatti.

Chet ellerning yengi ma'aripidin tesirlen'gen Bawudun bay akisini yengi ma'aripni yolgha qoyush uchun hemkarlishishqa kondurdi. shundaq qilip ular shehsiy daramitidin iqtisad ajritip, Iksaqta yengiche mektep binasini qurup, Uyghur ma'arip tarihida tunji yengi mektepke asas saldi. Bu mektep 1885 - yili kuzde resmiy oqush bashlidi. Iksaqta yolgha qoyulghan bu tunji yengi mektep keyinrek "Huseyniye mektipi(1)" Degen nam bilen Uyghur ma'arip tarihi sehipisidin orun aldi.

Bu mektep deslep uch siniptin teshkil qilindi. Sinipliri keng derizilik, doska, parta qatarliq sinip jahaziliri mukemmel, siniplarning ichi - teshi aqartilghan. Oqutquchilar uchun ishhana, oqughuchilar uchun yataq, hammam (Tash muncha) bina qilin'ghan, mektep etrapi ormanlashturulghan. Uning ismigha layiq yengi mekteplik qiyapiti namayan bolup turatti. Keyinche yiraq yezilardin qobul qilinidighan oqughuchilar qonup oquydighan boldi. Qonup oquydighan balilar "Leyli", kelip - ketip oquydighanlar bolsa "Nahari" dep atilatti.

Deslepki mezgilde bu yengi mektep duch kelgen jiddiy qiyinchiliq - mu'ellim mesilisi idi. Bu mesilini hel qilish uchun yengi mektepning asaschiliri bolghan aka - uka Musabaylar chetke oqughuchi chiqirip terbiyleshni merdaniliq bilen qarar qildi. Mushu qarar boyiche tunji qetim qazan darilmu'elliminide ikki yil telim elip qaytip kelgen oqutquchi Kerimahun boldi. Keyin u bu mektepke mudir boldi we uning yetekchilikide "Besh kishilik mudiriyet hey'iti" quruldi. Uning terkibige Bawudun bayning ozi hem Kerimahun, Hesamidin Hajim qatarliq motiwerler kirguzulgenidi. Buning sirtida toqquz kishidin terkib tapqan "Ata - anilar hey'iti" mu qurulghanidi. Bu ikki hey'et ayda ikki qetim kengesh echip, mektepning oqutush hem iqtisadiy hirajiti qatarliq emeliy mesililirini hel qilatti.

Kerimahun mudir bolup turghan mezgillerde, resmiy ders beridighan oqutquchilar besh neper bolup, ular: Kerimahun (Mudir), Chong Ghojikam, Sultan Mehmut, Idiris Haji, Ra'ile Buwi Mollacham qatarliqlar idi. Bu chaghda mektep boyiche 105 neper osmur bolup, uningdin 25 nepiri qiz oqughuchi idi. Oqulidighan derslerning turi: hesab, til, imla, oqush dersi (Edebiyat), Ereb, Pars tili, jughrapiye - tarih, ilmiy hal, ilmiy tejwid, tenterbiye qatarliq derslerdin ibaret idi. Heptilik ders jediwili boyiche bir kunde tot sa'etlik ders otush tuzumi yolgha qoyuldi. Heptide bir qetim mektep mudiri putun oqughuchilargha ehlaq dersi leksiyisi berip turush muntizim tuzumge aylandi. shuningdek shu chaghdiki tuzum boyiche oqutquchilar uchun kundilik meshghulat waqti alte sa'et, oqughuchilargha besh sa'et qilip belgilen'gen. Buningdin bashqa her kuni bir oqutquchi nowet bilen dijorni bolush, her bir sinipqa sinip mes'uli bolush tuzumimu yolgha qoyulghan. Dijorni mu'ellimler hatire tutup, her kunning ahirqi sa'itide mektepke doklat qilip yahshi - yaman ehwallar ustide uchur beretti.

Bu yengi mektepning deslepki basquchliridin bashlapla imtihan tuzumi yolgha qoyuldi, imtihan netijiliri tot derijige ayrilatti. Mesilen: eliyul'ela (1 - Derijilikler), ela (Ikkinchi derijilik ela bolghanlar), ewsat (Ottura derijilikler), edna (Otelmey qalghanlar).

Oqush putturush murasimliri putun kent ahaliliri qatnashqan halda qizghin we daghdughiliq halda otkuzuletti. Oqush putturidighan oqughuchilar mektep marshlirini jaranglitip korek qilatti. Oqush tugetken oqughuchilar tot derije mukapat bilen teghdirlinetti. Mesilen: 1 - derijiliklirige "Tehsinname", 2 - derijiliklirige "Apirinname", 3 - derijiliklirige "Teqdirname", 4 - derijiliklirige "shahadetname" tarqitilip beriletti.

Oqutquchilar jama'et ichide bek hormetke sazawer bolup, er oqutquchilar "Ependim", ayal oqutquchilar "Mollacham" dep atilatti. Oqutquchilarning teminatining yuqiri bolghanliqi ashu hormetni kucheytip baratti. Mesilen: 1 - derijiliklerge 400 charek, 2 - derijiliklirige 300 charek, 3 - derijiliklirige 200 charek ashliq ma'ash (Yilliq) beriletti. Bu ma'ash teminatining bir qismini aka - uka Musabaylarning iqtisadidin, qalghan qismi oshre - zakat kirimidin chiqirilatti.

Buning sirtida, kembeghel we yetim osmurler uchun "Hanendilik" (Oqush yardem puli) tuzumi yolgha qoyulghanidi. Ularni kiyim - kechek bilen teminligendin bashqa, tamaq rashoti uchun 1 - derijiliklirige 15 charek, 2 - derijiliklirige 12 charek, 3 - derijiliklirige sekkiz charek ashliq teminat beriletti. Mektepte oqughuchilarning toluq kelip hatirjem oqushigha kapaletlik qilish uchun jama'etning charwilirini toplap baqidighan mehsus "Padichi" orunlashturulghanidi.

1888 - Yili yengi mektepning tunji mudiri Kerimahun ependi wapat bolup ketidu. Bu emdila beh urup mustehkemlinishke qedem tashlighan Uyghur yengi ma'aripi uchun bir yoqitish bolidu. Bu boshluqni tez toldurmighanda, yengi mektep boshukidila tunjuqup ketish hewipini jiddiy hes qilghan Bawudun bay chet elge yene oqutquchi chiqirishqa aldiridi. Bir - ikki yil puhta tallash we etrapliq teyyarliq qilish arqiliq 1902 - yili bir turkumdila sekkiz neper iqtidarliq yashni Turkiyige oqushqa ewetti. Ularning terkibide Tursun ependi, Hesen ependi, Mes'ut sebiri, Jirjis hajim (Bu ikkiylen ilidin tallan'ghan) we qadir ependi qatarliqlar bar idi. Buning sirtida yene ottura Asiya we idil tereplergimu bir qisim yashlarni ewetish teyyarliqi koruldi.

Chet elge chiqirilghan yashlar oqush tugitip kelguche bolghan ariliqtiki boshluqni toldurush uchun, Bawudun bay 1 - turkumde Turkiyidin ababekri qatarliq ziyalilarni mu'ellimlikke teklip qilip aldurdi. Ababekri ependi Iksaqtiki yengi mektepni 1890 - yilidin 1896 - yilighiche bashqurdi.

Wetenperwer meripetchi huseyin haji, Bawudun bay aka - ukilar mushu chaghda yengi mektepning da'irisini kengeytish arqiliq sinip sani we oqughuchilarning sanini kopeytish pilanlirini konglullirige pukup qoyushqanidi. Bu ularning chet ellerge koplep oqughuchi chiqirishtiki muddi'asidinmu ochuq melum bolup turatti. 1895 - Yili Musabay haji wapat bolushning aldidimu oghullirigha: "Hezriti hebib ejem" mazirini yasap chiqishni we yenigha kengeytip azade mektep bina qilishni wesiyet qilidu. Mushu wesiyet boyiche "Hezriti hebib ejem" maziri bilen uning yenigha kengeytip selinidighan "Huseyniye mektipi" ning chong qurulushi 1896 - yili resmiy bashlandi.

1898 - Yili ikki yilgha yeter - yetmey gumbez munari asman'gha boy tartqan korkem mazar bilen azade selin'ghan yengi mektep binasi Iksaqta qed koturdi.

Zamanisida ataqliq binakarliq mahiri dep tonulghan Qeshqerlik Meshuq Haji layihlep yasap chiqqan bu katta we korkem binaning gumbizi hazirmu qed koturup turmaqta. Bolupmu yandash selin'ghan kishilerning zoqini qozghaydighan karidorluq sekkiz sinipliq oqutush binasini oz ichige alghan keng mektep qurulushi barliq meripetperwer kishilerning iptiharini qozghaydu.

Bu mektepte siniptin bashqa yene 12 eghizliq oqughuchilar yatiqi (Hujra), hujrilarning shimalida qoyuq bostanliq, neqishlen'gen peshaywanliq meschit, bina otturisida rishatkiliq zal, ikki eghizliq ashhana, oqughuchilar uchun mehsus mulazimet dukan oyi, sherqiy shimal teripide besh mo da'iride mewilik chong yagh, baghning sherqide yene shu chongluqta tenterbiye meydani, besh - alte mo kenglikte tereklik, peshtaq, tash parliq muncha (Hammam), mektepning ichige sozulghan 200 metr uzunluqtiki yolning ikki teripide eriq, eriq boylap osturulgen tot qatar terek bostan, iskilat, motiwelli ambiri, mektepning del ottura qismida tiyatir zali, gherbiy jenupta etrapi tal, alma, ujme bilen qaplan'ghan chong kol, bir chette kahish pishiridighan chong humdan, humdan ambiri, ikki jayda terethana... Qatarliqlar pilanliq jaylashturulghan.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 8-bab

2006-09-03T17:42:00.000-07:00

"Chiraghsiz Jahalet Esiri" de Tunjuqturuwetilgen Ma'arip

Biraq, Se'idiye hanliqi dewride peyda bolghan mute'essip Ishan Hidayitulla Hoja (1626 - 1694) Qatarliqlar terkidunyaliqni, jahaletni terghib qilip, Se'idiye hanliqining tereqqyperwer siyasitige ashkara qarshi chiqti. Ahir 1677 - yili Keshmir arqiliq tibetke otup, dalay lamaning aldigha berip, erz - shikayet oqudi. Dalay lama Jungghar generali ghaldan'gha het yezip, Hidayitulla Hojigha yardem berish uchun 12 ming kishilik qoshunni Qeshqerge ewetishni tapshurdi. Tumen boyidiki jengde Se'idiye qoshunliri yengilip qaldi. Netijide Hidayitulla Hoja "Hezriti ap'aq" degen unwan bilen qorchaq wang boluwaldi we sopizmni kuchining beriche terghip qilip, Uyghur jem'iyitini "Chiraghsiz jahalet esiri" ichide qaldurdi. shuning bilen Uyghur ma'aripi tunjuqturuwetildi. Pelsepe, astronomiye, tarih, matematika, jughrapiye penlirini oginishni u, "Perenglerning sehrisi", "Jeditliq" dep jar selip men'i qildi, "Paniliq nasaragha mensup, bizge qiyametlik" dep chuqan koturdi. Halbuki, del shu chaghda dunyaning yengi ma'aripi tez rawajlanmaqta idi. "Nasara perengliri" (1) Bes - bes bilen aliy uniwersitetlarni qurushmaqta idi. Hidayitulla Hojining sopi derwishliri bolsa, eksiche jendi - kulalirini kiyishiwelip, hemmila jayda terkidunyaliqni teshebbus qilishatti. Hotun - qizlar herem ichide tutulup, erkinliktin hemrum qilinatti. Bu hil rohiy kishenlerge qarshi helq ichidiki tereqqiyperwer kishiler turluk usullar bilen naraziliq bilduretti. Helq ichide jahil sopilar guruhini meshire qilidighan qoshaq - she'irlar peyda bolghanidi. Mesilen:

Qolungda dalwiying bolsa, "Qu" ning nemishi,

Dilingda imaning bolsa, "Hu" ning nemishi.

Sopi - ishanlarning jahalette qaldurush we nadanlashturush aqiwetliridin paydilan'ghan ching sulalisining emeldarliri keyinrek shotang mekteplirni tesis qilip, ozliri uchun peqet tilmach (Tungchi) larni teyyarlashni meqset qildi. shotang mekteplirige mejburiy elin'ghan milliy oqughuchilar eghir jismaniy azap cheketti, ularning izzet - hormiti, ghoruri depsende qilinatti, ularning milliy kiyim kiyishige yol qoyulmighanidi. Ulargha beshigha sekkiz qirliq teqi, teqi ustide qubbu shekillik qizil marjan pupuk bekitilgen hemde uchisigha seriq zey tutulghan we qara izme tugulgen quyazi kiyguzuletti, qara lembuqtin uchigha jula orup ulan'ghan bir uzun yalghan orume chach quyruqighiche tegip turatti. Mana bu shotang mektepliride oquydighan milliy oqughuchilarning Manjuche obrazi idi. shuning uchun bu dewri Uyghur ma'aripi tarihida zulmetlik dewr hesablinidu.

Demek, mushu zulmetlik we "Chiraghsiz jahalet esiri" de Uyghur klassik ma'aripi tunjuqturulup, uning nurluq shamliri ochurup tashlan'ghini uchun Uyghur jem'iyitide misli korulmigen nadanliq we qulluq hokum surdi. Sopizm nadanlashturushning qorali bolsa, ching sulalisining hokumranliri qullashturushning amili boldi.

Izahatlar:

(1) "Nasara perengliri" - yawropa memliketlirini kozde tutidu.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 7-bab

2006-09-03T17:40:00.000-07:00

Se'idiye Hanliqi Dewride Uyghur Ma'aripi

14 - Esirning bashlirida chaghatay uruqi ichide jiddiy parchilinish yuz berdi. Bir qismi Tughluq Tomurhan yetekchilikide (300 Ming kishi) Islam dinigha kirdi (1). Bularni iqrabanchuq yaki "Yan'ghanlar", Islam dinigha kirmigenlerni "Qalghanlar" dep atashti. "Qalmaq" sozi ene shu keyinki sozning ozgergen wariyanti.

Uyghur ma'aripining kuchluk tesir korsitishi arqisida chaghatay ewladining kop qismi Uyghurliship ketkenidi. Aridiki uzun'ghiche dawam qilghan weyranchiliqta harap bolghan ma'arip we sen'et Yeken merkez qilin'ghan Se'idiye hanliqi (1514 - 1678 - Yillar) dewride qayta gullendi. Chunki bu dewrde medeniy - ma'arip we sen'etning gullinishi uchun birqeder tinch muhit yaritildi. Se'idiye hanliqining tesis qilghuchisi Hoja Batur Sultan Se'id we uning ewladliri meripetperwer alim we ediblerdin idi. shunga bu dewrde yuqiri derijilik medrise, ottura we bashlan'ghuch derijilik mektepler, muzika mektepliri (Bezi menbelerge asaslan'ghanda, bu chaghda qurulghan mektepler jem'iy 2263 ke yetken. 1522 - Yili qurulghan "Mirza Heyder" medrisi, 1630 - yili qurulghan meshhur "Saqiye" namliq medrise shu chaghdiki aliy bilim yurtliri hesablinatti) qurulup nurghun alimlar, oqutquchilar, muzikashunaslar, tarihshunaslar, edib - yazghuchilar, binakarliq mahirliri tez yetiship chiqti. Buningdin bashqa, bu dewrde "Sipahiye" (Herbiy mektep), "shipahiye" (Tibbiy mektep), "Hodudiye" (Chegra sawati) we "Ayine'i saparat" (Elchiler eyniki) qatarliq kespiy mekteplermu tesis qilindi. Uyghur klassik muzikisining asasi mushu chaghda meydan'gha keldi. Bolupmu bu dewrdiki ma'aripning eng chong we meshhur wekili Sultan Abdureshidhan (1510 - 1570 - Yillar) shu chaghdiki Qeshqer we Yeken hanliq medrisliride yahshi telim alghan iqtidarliq alim we siyasetchi idi. Ataqliq tarihchi Molla Mosa sayrami uni "Alim, pazil sha'ir, ereb, parsche bilidighan tilshunas we mahir muzikashunas..." Dep teripligen. "Tarihiy reshidi" namliq eserde: "U alimlarning himayichisi, muzika ilmining musennifi. U, chartar, dutar, sata, qalun, tembur, rawab, ud, ghijeklerni yahshi chalatti. U mahir hettat we parsche, turkche she'ir yazalaydighan kamil sha'ir idi" dep teriplen'gen. shunga bu dewrde Amannisahan, Mirza Heyder Qeshqeri, Qedirhan Yekendi, Mewlana Hulqi, Mirza Mirek Chalish, Ayazi qatarliq nurghun talantliq meripetperwer kishiler yetilip chiqqanidi.

Se'idiye dewri ma'aripining yene bir alahidiliki hosnhetshunasliqning kop derijide tereqqiy qilghanliqi boldi. Derslik kitab, nadir eserlerni hosnhet bilen yezish telep qilinatti. Ular "Hettat" dep atilatti. Muhur, tamgha, qebre tashliri, medrise, gumbez, munar tamliri kozni chaqnitip turidighan hosnhetler bilen beziletti we neqishlinetti. Gul chiqirip, ichige neqish shekli bilen qondurulghan hosnhetler imaretke sin kirguzup, korkemlikini ashuratti.

Eyni zamanda hettatliq sen'itini bilmigen kishiler toluq bilimlik hesablanmaytti. shuning uchun hosnhet ilmi hanliq medrislerning asasiy dersliri qatarida ogitiletti.

Se'idiye dewride yene "Noruz" pa'aliyetliri eng gullen'gen bolup, mushu en'eniwi pa'aliyetler arqiliq ijtima'iy tenterbiye we ijtima'iy telim - terbiye keng yurguzuletti. Noruz pa'aliyetliri renggareng turlerni oz ichige alatti: "Noruz cheyi", "Hepte salam", "Musha'ire kechiliki", "Noruz nahsha - qoshaqliri", "Noruz meshripi", "Noruzluq munbiri", "Chewandazlarning at beygisi", "Oghlaq tartishish", "Chelishish", "Elneghme munbiri", "Chaqpelek oynash" we bashqilar.

Se'idiye ma'aripi "Noruz bayrimi" din keyin, yengi oqush mewsumining dersini bashlaytti. Ata - anilar balilirini yetlep mu'ellimlerning aldigha berip edeb - erdem bilen towendiki sozni beja kelturetti:

"Perzentimizning jeni tengrimizdin, ustihini ata - ana (Biz) din; behti - iqbali ustazidin..."

Ata - anilar mushu terizde ozining perzentilirini mektepke tapshuratti. Mu'ellim jawaben towendiki musha'ireni bayan qilip balini qobul qilip alatti:

"Meripet chirighi dilini achqay,

Meripet achquchi tilini achqay..."

Mushundaq resmiyet arqiliq oqughuchi qobul qilish Se'idiye mekteplirining ma'arip nizam - qa'idisi idi.

"Noruzluq munbiri" de melumatliq we'iz (Natiq) lar we nopuzluq jama'et erbabliri sozge chiqip pendi - nesihetler arqiliq telim - terbiye elip baratti. Bundaq usul mekteplerdimu pat - pat bolup turatti. Uning mezmunining muhim nuqtiliri towendikiche:

Ozide sehiyliq, ilim we sadaqet supetliri yetishken kishi mert bolalaydu.

Heqqaniyet uchun kelgen bala - qazani rahet bil.

Helq paydisi uchun ozungning ziyinigha razi bol.

Ziyade mubalighe we medhiyichilik sha'irni yalghanchiliqqa bashlaydu.

Medhiye - mubalighe orligenseri ozung shunche qulluq ornigha chushup horlinisen.

Ademning sinalghini, almining qizarghini yahshi.

Qazi hapa bolghan kuni ishiki aldigha barma.

Halimighan ishingni kishige tangma.

Achchiqingni ashkarilimasliqqa adet qil.

Nadan we jahil bilen munazirilishimen dep waqtingni israp qilma.

Munapiqqa yahshiliq qilish yahshiliqni zaye qilishtur.

Kishige dushmen bolma, kishi dushmen bolimen dese, qorqma.

Sewebsiz tetur qarighan dostunggha ozre eytma, chunki uning qelbide sahta dostluq orun alghan.

Menisiz sohbetdashliqtin tenha hiyal yahshi.

Yerim dostunggha sir berme.

Bugunki mehnet etining rahiti.

Horunluq - behtsizlikning alamiti.

Kishi ozi uchun guwahchiliqtin otelmeydu, uning wezni - miqdarini helq olcheydu.

Eqling yetmes sozni qilma, kuchung yetmes ishqa esilma.

Ilim - huner ogenmigen kishi bicharilikke razi bolghanliqtur.

Telwige berilidighan yahshi jawab - sukut.

Oz perzentidin hormet telep qilghuchi kishi awwal ozimu ata - anisigha qandaq qilghanliqini koz aldigha keltursun.

Ata - anining qerzi perzentlirini mal - dunyaliq qilip qoyush emes, bilim - hunerge mahir qilip qoyushta.

Izahatlar:

(1) Tughluq Tomurhan ozining pir ustazi Mewlana Ershidinning Kuchada tesis qilghan "Weliye" medrisige nurghun iqtisad ajritip bergen. Bu medrise oz zamanisida katta mektep bolup shohret tapqanidi.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 6- bab

2006-09-03T17:36:00.001-07:00

Chaghatay Dewride Uyghur Ma'aripi

Keyinrek Chinggizhan istelasi netijiside Chinggizhanning ikkinchi oghli Chaghatay (1179 - 1242 - Yillar) ozige teqsim qilin'ghan zemin'gha Uyghurlar rayonini qoshup idare qildi. Chaghatay olusi hokumranliq qilghan ashu dewrni tarihchilar uning nami bilen "Chaghatay dewri" dep atidi.

Chaghatayning paytehti Almiliq (Hazirqi Ili) bolup, meshhur Uyghur alimi we dangliq pedagog Sirajidin Ebu Yaqup Ibni Ebu Yusup Sekkaki (1160 - 1128 - Yillar) Chaghatayning ilmiy meslihetchisi idi. Meshhur diplomat we siyasetchi Qutbidin bolsa Chaghatayning bash dohturi, talantliq ma'aripchi we yeza igilik inzjeneri Mes'utbeg Chaghatayning Uyghurlar rayonidiki bash walisi idi.

Uyghur alimi sekkaki we mes'utbegning ijtihat korsitishi arqisida, Uyghurlarning klassik ma'aripi mushu dewrde yene qaytidin gullep, intayin zor tereqqiy qildi. Bu chaghda Almiliq, buhara we Qeshqer ottura Asiya boyiche ilim - pen merkezlirige aylandi. Bolupmu mes'utbeg Uyghurlarning medeniy - ma'aripini rawajlandurush yolida intayin zor emgek singdurdi.

Mes'utbeg Nayaman - Kidanlar teripidin weyran qiliwetilgen Qeshqerdiki meshhur aliy bilim yurti "Medrise'i saji'e" ning harabisi ornida miladining 1260 - yili "Mes'udiye" namliq nopuzluq bilim yurti we uning yenida "Sa'adet" namliq dangliq kutuphana tesis qildi. shuning bilen Uyghur klassik ma'aripi qaytidin rawajlinip, Qeshqer putun ottura Asiya boyiche "Sani buhara" (Ikkinchi Buhara) degen shereplik namgha ige boldi.

Mes'utbeg 1254 - yilidin 1289 - yillarghiche ozining namida atalghan bu aliy bilim yurtigha shehsen ozi biwasite riyasetchilik qildi. Mes'utbegning yeqin dosti - meshhur alim Jamal qershi (1230 - Yili tughulghan, "Surrah" namliq yirik qamusning aptori) "Mes'udiye" bilim yurtining nopuzluq mudderrisi (Professori) idi. U, "Mes'udiye" bilim yurtini teriplep mundaq yazidu:

"... Bu mektepke hemme iqlimdin her yili minglap oqughuchi kelip turidu. Bu yerde yalghuz ilahiy telimatla emes. Belki muhimi Aristotel, Soqrat, Harezmi, Farabi, Ibni Sina pelsepiliri... ttqiq qilinidu, Erb, Pars we Ordu qatarliq chet el tilliri oqulidu" ("Sayahet Hatirisi" - jamal qershi, 1273 - 1274 - yillar).

"Mes'udiye" bilim yurtida unwan we muntizm imtihan tuzumi yolgha qoyulghan. Oqush putturguchilik eser yazghanlargha ellame (Akademik, doktor), ikkinchi orunda turidighanlar muderris (Professor), uchinchi derijiliklerge bolsa molla yaki helpet unwani beriletti.

"Mes'udiye" bilim yurtida oqush putturgenler ichide nurghun ziyaliylar Chaghatay ulusining memuriy bashliqi bolup ishlidi. Hetta hanbaliqta hokumran bolup turghan Chinggizhanning newrisi Qublay (1215 - 1294 - Yillar) ning bash ministiri (Bashbugh) likidiki bezi hadimlarmu ene shu mektepte oqughan.

Bu yerde shunimu alahide qeyt qilip otush zorurki, buyuk Uyghur alimi, meshhur pedagog we talantliq memuriyet bashqurghuchi Tata Tunga eyni zamanda Chinggizhanning hemme oghul - qizlirining oqutquchisi idi. Chaghatayning ozimu ene shu Uyghur oqutquchida oqup sawat chiqarghan. Tata Tunga deslepte nayman elining Tayanhan (Kunhan) ordisida bash ilmiy meslihetchi we oqutquchi bolghan. Keyin Chinggizhan imperiyisi qurulghan chaghda Chinggizhan bu Uyghur alimini oz huzurigha teklip qilip, orda oqutquchisi qilghan. Tata Tunga ene shu chaghda kidan we Mongghul elipbesini we grammatika qa'idisini yeni tunji kidan we Mongghul yeziqini keship qilip bergenidi. Bu yeziq keyin Jurjan we Ching sulalisining orda yeziqining nemunisi bolup qaldi. Tata Tunga ijad qilghan kidan, Mongghul we Manju yeziqi qedimki Uyghurlarning Urhun elipbesi asasida tuzulgen.

Tata Tunganing terbiyisi heli singgen Chaghatay ottura Asiya we Uyghurlar rayonini idare qilishqa bashlighandin keyin birqeder keng siyaset yurguzdi. Bolupmu Uyghur ziyaliylirining mesliheti bilen ish qilishni yolgha qoydi. Uning keng imperiyiside Uyghur tili birdinbir hokumet tili we alaqet tili boldi; memuriy ishlar ene shu til bilen yurguzuldi.

Meshhur ereb tarihchisi Ibni El Beshir (1388 - 1450 - Yillar) mundaq yazidu: " ... Bu yerde mensep belge namliri, buyruq - permanlar, yazma eserler Uyghur tili bilen bolidiken, peqet mushu tilni bilgen kishi ronaq tapalaydiken, hormetke ametke sazawer bolalaydiken" (Kiriport, "Uyghur tili tetqiqati" 56 - bet).

Keyinki tarihchilar we tilshunaslar bu tilni mushu chong rayonning suyurghal igisi Chaghatayning nami bilen baghlap "Chaghatay tili" dep atidi.

"Qutadghubilik" - qarahanilar "Haqaniye tili" asasini tikligen bolsa, Hoja Ehmet Yesiwi teripdin 1145 - yili yezilghan "Diwan hekimet" we Qeshqerlik chong muderrs Nesirdin Ibni Burhanidin Rabghuzi teripidin 1310 - yili yezilghan "Ewliyalar qissesi" namliq roman "Chaghatay tili" asasini tikligenidi. Chunki bu ikki eser shu zamanda oymu oy oqulidighan, tesiri putun ottura Asiya rayonigha keng taralghan edebiy kitablar idi. Bu eserlerning tesiri arqiliq Uyghur tilining orni kundin - kun'ge mustehkemlendi.

Chaghatay ma'aripining mirasliri taki keyinki esirlerge qeder oz rolini yoqatmay keldi. Netijide Uyghurlar uzaq tarihtin buyan ottura Asiyada eng uqumushluq helq bolup keliwatqan salahiyitini ochuq korsetti.

Professor Malof mundaq dep yazidu: "Mongghullar arisigha medeniyet tarqatqan, ulargha ustaz bolghan we ularning hakimiyet ordisida ish yurguzgenler Uyghurlar idi."

Bu ehwal yalghuz Chaghatayning suyurghal zeminidila emes, hetta Qublayhan tesis qilghan Yuen sulalisi hakimiyitidimu shundaq. Buning misali qilip, Qublayhanning weziri Hesen Eyyar, chet eller bilen alaqet baghlash weziri saqi, kop til, jumlidin Grek we Latin tilini bilidighan alim we hiristi'an diniy weziri Rebbani, jenubiy junggo weziri Omer, bash adowkat weziri Borul Eyyar, herbiy serkerde Chaghan Tomur bilen Kok Tomur, astronomiye alimi Jamalidin, ataqliq edib Yunus Heyyam, ataqliq dohtur Yehya, yeza igilik alimi tomur tuwruk, "Jurjin tarihi" namliq eserni yazghan tarihchi Saraban, "Sung sulalisi tarihi" ning aptori Yansari, meshhur kompozitor Muhemmet Cholpan, kop til bilidighan tilshunas Elsarilarni korsitip otush kupaye. Bolupmu ataqliq alim Tomur Tuwruk yazghan "Zira'et osumluklirini yetildurush prinsipliri" namliq ilmiy eser taki yeqinqi chaghlarghiche elimiz mektepliride oqulidighan muhim derslik kitab bolup keldi.

Chaghatay ordisining bash dohturi Mijit we Qublayning bash dohturi Yehyaning Almiliq we hanbaliqta achqan sunuq kesellikini dawalash mektipi e mal dohturluq mektepliri nurghun shagirtlarni yetishturgen. Bu dohturlar sir derya wadisidin tartip taki huang'he wadisighiche at ustide yurup bimalal warachliq we tengqchiliq qilatti. Bu heqte elimizning meditsina kitabi - meshhur "Neyjing" namliq klassik qamusta yezilghan towendiki pakitlarni korsitip otushke bolidu:

"Gherbiy rayon - altun we qashteshi makani, u yerdiki helqning ozuqlinishi yahshi, gosh, may bilen ozuqlinidu, ta'amliri quwwetlik bolghachqa, keseller u yerdiki kishilerning tenini zeherliyelmeydu."

"Uyghurlar uzum, bede, anar, zighir, yangaq, purchaq, yumghaqsut, piyaz, samsaq, zarangza chechiki qatarliq osumluk we giyahlardin yahshi dorilarni yasaydu. Anarning posti medde qurtini yoqitidiken. Anar guli kishining rohini zoqlandurush hususiyitige ige iken. Zighirning tebi'iti motidil bolup, mijezni tengsheydiken, uzum pey bilen songekke quwwet beridiken."

Yene "Juginglu" namliq tibbiy eserde Qublayhanning bash dohturi Yehyaning echitqu dorisini keship qilip, sichuen olkiside peyda bolghan qorqunchluq waba kesilini saqaytqanliqi bayan qilin'ghan. shu kitabning 22 - tomida yene mundaq teswiriy pakitlar yezilghan:

Rin zijaw degen kishi eytidu: "Oyge qaytiwatsam qoshnamning oghli beshi qattiq aghrip, nale - peryad ichide yetip qaptu, bir Uyghur tewip kelip, yenidiki ustira bilen balining pishanisini yerip, bir kichik qurt eliwetti. Heliqi qurt qattiq tashtek idi. Qurt bir'az heriket qilip turup, uzun otmey olup qaldi. Balimu derhal saqaydi."

Yene shyashusu degen kishi eytidu: "Pingchyang egmisi yenida bir kishining eti qorsiqi kopup yetip qalghaniken. Bir Uyghur dohtur keldi - de, atning putidin bir nemini kesiwetti, hayal bolmay at ornidin turup ketti..."

Yuen sulalisi tezkiriliride yene mundaq tarihiy pakitlar neqil kelturulgen:

... Ichkirige kelip tijaret qilidighan birnechche ming sodigerler qatarida Uyghur tewiplirimu kop idi. Ular Beyjing qatarliq jaylarda nurghun dorihanilarni achqan we dawalash organlirinimu qurghan. Bu dorihanilarda seriq quyruqluq jerenning ezaliridin yasalghan qimmetlik dorilar bar idi. Bu dorilar ademni semritish, soghuq yelni heydesh hususiyitige ige idi. Yaz kunliri dorihanilarda qimizmu setilatti. Qimiz bolsa qeriliqni ketkuzup, adem organizmini, bolupmu opke bilen yurekni yashartish hususiyitige ige idi.

Yuqiridiki pakitlar Chaghatay zamanisidiki Uyghur ma'aripining eyni zaman shara'itida ihtisasliq kishilerni qanchilik yetishturgenlikining bir teripi.

shuning bilen bille biz Chaghatay ma'aripining yadrosi bolghan Qeshqerdiki "Mes'udiye" bilim yurtining keyinki ewladlar uchun yetkuzgen miras mewilirini yenimu ichkirilep oginip koridighan bolsaq, uning parlaq nemuniliri koz aldimizda tehimu janliq namayen bolidu.

Biz yuqirida qeyt qilip otkinimizdek turluk jaylardin minglighan taliplar "Mes'udiye" bilim yurtigha kelip bilim alatti. Bularning beziliri Keshmir we Lahurdin, beziliri Balasaghun we Qipchaq daliliridin, beziliri Hurasandin hem tarim boyliridiki turluk sheher - yezilardin we ili derya wadisidin kelip mektepte qonup oquytti. Oqush putturgenler ichide nurghun kishiler ataqliq sha'ir we alimlardin bolup tonulup, turluk jaylarda oqutquchiliq qilatti. Ularning ichide Hurasanda oqutquchi bolup ishligen we putun omrini ma'arip uchun beghishlap chong netije bilen abroy qazan'ghan Se'id Qeshqeri, Mewlana Ebeydulla Lutfi qatarliqlar bar. Se'id Qeshqeri Hurasanda omrining ahirighiche ishlep, kop alimlarni yetishturgen. Meshhur Pars sha'iri Abdurahman Jami (1414 - 1492) Mu Se'id Qeshqerining shagirtliridin biri idi.

Chaghatay ewladlirining ahirqi mezgilliride Uyghur ma'aripi uchun intayin chong tesir korsetken meripetperwer yazghuchi Mewlana Ebeydulla Lutfi (1366 - 1465 - Yillar) bilen Elishir Nawayi (1441 - 1501 - Yillar) ma'arip tarihimizda muhim orun tutidu.

Lutfi istidatliq yazghuchi bolupla qalmay, yene nopuzluq ma'aripchi idi. shunga kishiler uni "Pasahetlik edip" hem "Eziz, teweruk zat" dep qosh unwan bilen hormetleytti. Elishir Nawayi uni "Melikul kalam" (Soz padishahi) we "Teweruk ustaz" dep medhiyligen.

Lutfi ottura Asiyaning nurghun jaylirigha berip, chong mekteplerde leksiye sozligen; edebiyat nezeriyisi, Pars, ereb til grammatikisidin ders otken. U 20 din artuq eser yazghan. Uning 2400 misradin artuq kelidighan "Gul we noruz" namliq dastani Uyghur edebiy tiligha asas tiklep bergen. Lutfining Pars tilida yazghan she'iriy eserliri iran tili sistemisidiki helqler ichidimu chong shohret qazan'ghan. Lutfi yene meshhur tomurleng (Aqsaq tomur) heqqide yezilghan "Zepername" namliq eserni Parschidin Uyghurchigha terjime qilghan.

Ataqliq sha'ir Elishir Nawayi bolsa Uyghur ma'aripi we she'iriyitige chongqur tesir korsetken mutepekkur we klassik yazghuchi, Uyghur helqining klassik muzikisi - 12 muqamning mutleq kop sandiki muqam kuyliri Elishir Nawayining she'ir tekstlirige selin'ghan.

Nawayining tallan'ghan she'irlar toplimi - "Nawayi" namliq derslik kitab Uyghur mektepliride resmiy oqushluq bolup kelgenidi. Nawayining "Hemise nawayi" hem "Chahar diwan" qatarliq yirik dastan hem she'iriy eserliri, shuningdek yene bir qanche pelsepiwi eserliri bar. U bu eserliride ilim - meripetni, heqqaniyetni, adaletperwerlikni kuyligen, emgekni we emgekchi helqni medhiyiligenidi.

Elishir Nawayi ozining "Mehbubul qulup" namliq esiride oqutquchilarning ejir - mehnitini yuqiri bahalap mundaq yazidu:

"Oqutquchi yumran balilarni japaliq emgiki arqiliq ozige ram qilidu. Balilargha terbiye singdurushte ularning tili erigen qoghushun'gha ohshaydu. Ular bengbash balilarni tuzeshte, edeb ogitishte nurghun japa, ejir chekidu. shunga oqutquchilarning oqughuchilarda heqqi intayin kop. Eger oqughuchi keyin padishah, sheyhul'islam yaki qazi bolsun, u, oqutquchisigha qulluq qilghini hop. Chunki uningdin ustazi razi bolsa tengri razi bolidu..."

Heq yolida kim sanga bir herp oqutmish renj ile,

Eylimek bolmas uning heqqin ada yuzgench ile.

(Sanga bir herp ogetken ustazning heqqini yuz tilla beripmu ada qilalmaysen) (Elshir nawayi "Mehbubul qulup" 113 - bet)

Nawayi ilim - meripet toghrisida yene mundaq degenidi:

Ilimdin ari ulusning hudkamesi,

Orgunurge jid - jehid otken jahan ellamisi.

Nawayi helqperwerlik toghrisida mundaq yazidu:

Yuz japa qilsa manga bir qetle peryad eylerem,

Elge qilsa bir japa yuz qetle peryad eylerem.

Elishir Nawayining dedaktik mezmunidiki hekimetlik she'irliri intayin kop bolup, kishiler qelbige chongqur tesir korsetken:

# Toqluq hirsin konguldin yoq qil,

Ozung ach bolup, bir achni toq qil.

Libas her nechchikim zibadur.

Kiyginingdin keydurgining eladur.

Chiraghini heq yandurdi, koydi,

Uni kim pup dedi, saqili koydi.

Elishir Nawayining 16 hil lirik zjanirdin terkib tapqan "Hazani'ul me'ani" (Meniler hezinisi) namliq she'iriy eserler toplimi 48 ming 803 misraliq 3130 parche she'irni oz ichige alghan tot chong diwan ("Chahar diwan") din ibaret ghayet chong hejimlik yirik eserdur. Yene besh chong dastandin terkib tapqani "Hemise nawayi" namliq esiri arqiliq Elishir Nawayi mol hosulluq ijadiyet nemunisi bolup qalghanidi. Uning bu eserliri esirlerdin buyan Uyghur edebiyat dersliki bolupla qalmay, belki ijtim'aiy ehlaq we telim - terbiye dersliki bolup keldi.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 5- bab

2006-09-03T17:36:00.000-07:00

Ottura Esirde Qeshqer Merkez Qilin'ghan Uyghur Ma'aripi

Yuqirida bayan qilip otkinimizdek, Uyghur klassik ma'aripi Urhun, shaman we Mani dewri (552 - 844 - Yillar), Idiqut ma'aripi dewri (850 - 1250 - Yillar) we Buddizm ma'aripi dewri (75 - 992 - Yillar) jeryanliridin otup, keyin Qeshqer merkez qilin'ghan Qarahanilarning Islamiyet ma'aripi dewri (870 - 1211 - Yillar) gha qedem qoydi. Bu dewrdiki ma'arip Uyghur klassik ma'aripining yuqiri pellisi bolup, putun ottura Asiyada zor shohret qazan'ghanidi.

Yengidin bash koturup chiqqan Islam dini we Islam ma'aripining kuchluk tesiri bilen bashqa diniy etiqadlar tarim wadisidin siqip chiqirilip, Islamiyet ma'aripi ustunlukke ige boldi we intayin tez rawajlandi.

Islamiyet dunyasining bilim - meripet ishliri taza gullen'gen mezgilliride birla Baghdat shehiride 30 aliy bilim yurti, 36 hokumet kutuphanisi bar idi. Miladining 830 - yili bu yerde chong kolemdiki ilmiy hekimet muzeyi (Beyt al hikme) tesis qilindi. U eyni zamandiki eng ataqliq penler akademiyisi idi. Bu akademiyining birinchi bashliqi Huneybi Ishaq (809 - 837 - Yilliri Baghdat akademiyisige re'islik qilghan) we uning ikki oghli birlikte Yunanning qedimqi klassik pelsepe eserlirini Erebchige terjime qilip chiqqan. Ularning ayliq ish heqqige 500 dinardin altun berilgen; keyin ulargha yene terjime originali qelinliqida sap altun mukap qilin'ghan. Bu dewr Islamiyet ma'aripining alemshumul shohret qazan'ghan altun dewri hesablinatti. Ottura Asiyaliq mutepekkur we dangliq alimlardin Medr Imin Musa Harezmi (750 - 847), Ebunesir Farabi (870 - 950), Ebu'eli Ibni Sina (980 - 1037) we Ebureyhan Bironi (972 - 1049) qatarliq alimlar ene shu dewr ma'aripining mehsuli idi.

Miladining 950 - yili Ubulhesen Seyid Hatem, Seyid Jalalidin Baghdadi isimlik ikki chong alim Ordukent (Qeshqer) ke kelip, Islam dini we Islam ma'aripigha asas saldi. Mezkur ikki olimaning dalaliti bilen miladining 953 - yili Sultan Sutuq Bughrahan birinchi bolup silam etiqadini qobul qildi. shuningdin keyin Qeshqer ahalisimu keyni - keynidin Islam idyisini qobul qildi. 24 Yilliq soqush (997 - 1021 - Yillar) netijiside Buddizmning jahil qorghini bolghan Hoten hani Yaghliqar yengilip, putun Hoten helqi Islam dinini qobul qildi we bu yerlerde Ereb elipbesi asas qilin'ghan yengi yeziq yurguzuldi.

"Din - insanlarning dunyani tonush jeryanidiki muhim ipadilirining biri..."(1)

Uyghur helqining diny etiqadi we ma'arip ide'ologiyiside yuz bergen tarihiy burulushlarmu del dunyani tonush we heqiqet ustide izdinish pa'aliyet jeryani boldi.

Mawzedung: "... Biz tarihni uzuwetelmeymiz, biz Kungfuzidin ta Sun Jungshen'giche bolghan putun otmushni yekunlep, qimmetlik miraslirimizgha warisliq qilishimiz kerek..." Degenidi.

Jung'hua milletlirining bir ezasi bolghan Uyghurlarning klassik ma'arip miraslirighimu ene shu kategoriyige kiridu. Qarahanilar dewride Qeshqer merkez qilin'ghan ma'arip ene shu parlaq miraslirimizning muhim nameyendiliridin hesablinidu.

Qarahanilar dewride hemme wilayet, nahiyilerde bashlan'ghuch we ottura derijilik mektepler qurulghan. Bolupmu Qeshqerde meshhur aliy bilim yurti - "Medrise'i Saji'e" tesis qilin'ghanidi, bu aliy bilim yurtida dangliq alimlardin Huseyin Ibin Helep, Seyid Jalalidin Baghdadi, Hoja Yaqup Suzuki, Huseyin Peyzulla, Jamalidin Qeshqeri, Reshide Ibin Eli Qeshqeri, Imadidin Qeshqeri qatarliq nurghun nopuzluq alimlar mu'ellimlik qildi. "Saji'e" bilim yurtigha uningdin bashqa yene nurghunlighan alimlar, peylasoplar, tarihchilar, sha'ir - yazghuchilar toplinip ilmiy munazirler elip baratti.

"Saji'e" bilim yurtining dersliki matematika, Yunan pelsepisi, tilshunasliq, astronomiye tibabetchilik ilmi, logika, tarih, jughrapiye, ilmiy roh sahelirigiche kengeydi. Turluk kategoriyiler boyiche nurghun ilmiy tetqiqat eserliri yezildi. Bu eserler Ereb elipbesi asasidiki Uyghur yengi yeziqi bilen yezilatti (3 - Jedwelge qarang).

Biz towende Qarahanilar ma'aripining eng buyuk namayendiliridin bolghan bir qanche alimlarning pedagogikiliq idiyisini qisqiche tonushturup otimiz:

1. Ensiklopedist Alim - Ebunesir Farabi

Ilim - pen dunyasida aristoteldin keyin ikkinchi ustaz dep shohret qazan'ghan ulugh muteppekkur Ebunesir Farabi hijriyining 295 - yili (Miladi 870 - yili) Qarahanilarning yazliq peytehti Balasaghun rayonining guzel shehiri farab (Otrar) da dunyagha kelgen. Uning dadisi Medr shu jayda eng abroyluq we meripetperwer zat idi. Alimning osmurluk we yashliq dewri farab shehiride otti we bu yerde bashlan'ghuch, ottura mektepni tugetti. Kichikidinla bilim humar, talantliq farabi ilim - penning yuqiri choqqisigha chiqishqa intiletti. Lekin u chaghda farab shehiride hetta Balasaghun rayonida uning Iranzusini qanduralaydighan aliy bilim yurti we bilimlik oqutquchilar yeterlik emes idi. Qeshqerdi "Medrise'i Saji'e" aliy mektipi yengidin tesis qilin'ghanidi. shunga u ashu dewrdiki Islamiyet ma'aripining ataqliq merkizi - Baghdat shehirige berip bilim ashurdi we ilmiy tetqiqat ishlirigha kirishti. Baghdattiki aliy meripet muhiti bu talantliq yash alimning bilim choqqisigha chiqish arzusigha keng ishik echip berdi. Ebunesir Farabi aldi bilen tiriship - tirmiship Pars tili, Ereb tili, Grek we Latin tillirini pishshiq igilidi, uzun otmey Ereb tilida eser yazalaydighan, Grek tilidiki pelsepe we bashqa ilmiy eserlerni bimalal chushineleydighan sewiyige yetti. Farabi Baghdatta 40 yilche ilim - pen tetqiqati bilen shughullandi. Bu jeryanda u birinchi ustaz dep shohret qazan'ghan Yunan peylasopi aristotelning nurghun eserlirini Erebchige terjime qildi we bu eserlerge qarita ijadiy tepsir (Izah) yazdi.

Farabi Baghdat, Hirat, Herran, Misir we sham sheherliridiki hesabsiz munberlerde ilmiy leksiye oqudi we ilmiy munazirilerge qatniship, kop ustunlukke erishti. Ereb alimi Ebubekri Beyhaq (994 - 1065 - Yillar) farabi 20 hildin artuq til biletti, dep yazghanidi. Farabi ilim - penning turluk kategoriyiliri boyiche 200 parchigha yeqin eser yazdi. Bu eserler pelsepe, logika, matematika, himiye, astronomiye, tibabetchilik, muzika, siyasiy tuzum, pezilet we bedi'iy eser nezeriyiliri qatarliq keng saheni oz ichige alidu. Hazir melum bolghan farabi eserlirining 119 hil beblografiyisi (Isimliki) uning heqiqeten ensiklopedist ulugh alim ikenlikini ispatlap beridu.

Keyinki zamanlarda YawrOpaliqlar farabi eserlirini "El Farabus" tehellusida Grek we Latin tillirigha terjime qilip neshr qildi we farabishunasliq tetqiqatini elip bardi. Ereb tarihchisi ibni hellikan farabini "Islamiyet dunyasida uninggha tenglisheleydighan hechkim yoq" dep bahalighanidi. Samanilar shahi Nasir Samani farabini "Ikkinchi ustaz" (Aristoteldin keyin) degen unwan bilen atidi we farabi eserlirini ashu tehellus bilen neshr qildurdi.

Meshhur qanunshunas we mentiqshunas El Amadi (1156 - 1233) Farabigha baha berip mundaq yazghan: "Farabi eng kemter we kichik pe'il zat idi. Mensep we mal - dunyani hiyalighimu kelturmeytti. U Demeshiqte bir chong baghqa qarawulchi bolupmu ishligen. Kechiliri qarawul panuslirining nuridin paydilinip kitab koretti we yazatti. Ene shundaq ijtihat qilip oginip ahiri oz zamanisining katta ellamesi muqamigha yetken. Farabi pelsepe ilmi toghrisida eng mukemmel terip bergen. U shunche tolghan ilmiy hekmet igisi bolsimu yenila meghrurluqtin hali idi. Bir kishi uningdin:

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) 4- bab

2006-09-03T17:34:00.000-07:00

Mehmut Qeshqeri tilshunasliqning tunji ustazi, jahan Turkulogiye penige asas salghuchi buyuk ustazdur. " Turkiy Tillar Diwani " Din ibaret bu katta qamus intayin keng saheni oz ichige alghan. Uningda astronomiye, jughrapiye, adem fizi'ologiyisi, turmush, yemek - ichmek, kiyim - kechek, qoral - sayman, haywanat, tash - meden, tagh - derya, qatnash sawatliri, maqal - temsiller, tarihiy riwayetler, kishilerning orp - adetliri qatarliqlarghiche keng melumat berilgen. Biz yene " diwan " Gha kirguzulgen eqliye sozler, she'ir - qoshaq, temsiller arqiliq bu buyuk alimning meripet idiyisini, dedaktik koz qarishinimu ochuq koruwalalaymiz. Bu heqte biz " diwan " Din birnechche nemune korsetsek kupaye:

_ Qut belgisi bilik.

(Beht - sa'adet belgisi bilimdur).

_ Ermuge bolut yuk bolur.

(Horun'gha bolutmu yuk bolur).

Meripetlik qoshaqlar we pendi - nesihetler:

_ Oghlum sanga nesihet:

Peziletni miras qil;

Bilimlikke yeqinlash,

Da'im uni ustaz qil.

_ Mendin nesihet oghlum pezilet yarat,

Elde ulugh alim bolup ilmingni tarat.

_ Kopligen pezilet igiliri we bilimi taghdek danalar alemdin ketti. Ularning bibaha soz - hekmetliri helimu dilimni yorutup turidu.

_ Bilimlik kishilerni hormetle, sozige ashiq bol, ularning pezilitini ogen, emeliyitingdimu shundaq bol.

_ Ilim - hekmet izde; lekin meghrurlanma, nadanlar mahtinar, sinaqlarda mat bolar.

_ Meripet soyguchi hergiz mal - dunyagha herisliq qilmaydu.

" Turkiy Tillar Diwani " Da peziletlik bolush, emgek soyush, wapaliq bolush, jasaretlik bolush toghrisidiki telim - terbiye idiyilirimu qedimqi maqal - temsiller, qedimqi qoshaqlar arqiliq nurghun singdurulgen.

Mesilen:

_ Emgek ekinde qalmas (Emgek boshqa ketmeydu).

_ Arpisiz at qir ashalmas, yardemchisiz palwan sep yaralmas.

_ Kengeshlik ish ongshilar, kengeshsiz ish buzular.

_ Tugimende tughulghan chashqan hawaning gulduridin qorqmas.

_ Yaqisidikini yalaymen dep, qolidiki tawiqidin ayriliptu.

_ Kosen uzun bolsa qol koymes.

_ Uy bolidighan kala mozay cheghida bilinidu.

_ Hajetmen mehman aldinggha kelse, sen uni kutkuzme, teyyar eshingni aldigha keltur.

_ Mehmanni izzetle, dangqingni elge yaysun.

_ Behil - peskesh, yarimas adem - mal - dunyaning saqchisi, u yemey - ichmey yighidu, ahir ozgige qalidu.

3. Uyghur Klassik Ma'aripining Ulugh Ustazi Yusup Has Hajip We

Uning Ma'arip Idiyisi

Uyghur ma'arip tarihida ulugh mutepekkur Yusup Has Hajip we uning meshhur esiri - " Qutadghubilik " Dastani intayin muhim orun tutidu. Yusup Has Hajip Qarahanilar ma'aripinng taza gullen'gen we ozi ordida has hajipliq (Orda wezirlik) wezipisige tehi qoyulmighan mezgiller (1609 - 1070 - Yillar) de meshhur " Qutadghubilik " Dastanini yazghan we uni Bughra Qarahan Ebu'eli Hesen Binni Sulayman'gha teqdim qilghan. Bu katta eserni yazghan chaghda Yusup Has Hajip heli yashinip qalghanidi. Dastan'gha qisturup ketken towendiki izahlardin bu nuqta melum bolup turidu:

"... Nurluq bahar peslidek checheklik idim, ghazanglarmu chushti, hemme qurudi. Qeyindek mustehkem, oqtek tuz idim, yadek egri bolup, mukchiyip qaldi...".

Qutadghubilik 82 bab, 6444 beyit, 13 ming 288 misradin qurulghan chong hejimlik dedaktik dastan. Bu katta eser pelsepe, tarihshunasliq, dolet - qanun, (Hoquqshunasliq), jem'iyetshunasliq, ma'arip, tibabet, jughrapiye, tebi'et, matematika, astronomiye, diplomatiye, til - edebiyat we herbiy ilim qatarliq uniwersal mezmunlarni oz ichige alidu. Eserning putun mezmunigha ilim - meripet medhiyisi singdurulgen. Bu nuqta eserning namidinla eniq melum bolup turidu. " Qutadghubilik " - Beht - sa'adetke erishturguchi bilim degen menini bilduridu.

" Qutadghubilik " Ning shohriti oz zamanisida her terepke dang ketken. Herqaysi el kishiliri uni ulughlap herhil namlarni bergen. Bezi sherq elliri uninggha " zinetul umira " (Emirler zinniti) dep nam berse, Iranliqlar " shahname'i Turk " (Turkler shahnamisi) yaki beziler " pendiname'i Turk " (Turkler nesihetnamisi) dep nam bergen.

" Qutadghubilik " Ning putun mezmuni tot muhim shehsning obrazi arqiliq bayan qilinidu. Uning birinchisi kuntughdi (Padishah - adalet we qanun simwoli); ikkinchisi aytoldi (Wezir - beht - sa'adet simwoli), uchnchisi ogdulmish (Wezirning oghli - eqil - idrak simwoli); totinchisi odghurmish (Wezirning qerindishi - qana'etning simwoli) bolup, eserning putun mahiyiti mushu tot shehsning munazire kureshliri arqiliq echip berilidu. Bilim, adalet, pezilet we chidam - gheyret hisletliri insanlarning eng guzel ghayisi hesablinidu. Telim - terbiyining tup meqsiti ademlerni ashu ghaye bilen yetildurup beht - sa'adetke erishturushni nishan qilidu.

Towende biz " Qutadghubilik " Ning ma'arip idiyisi toghrisida bir qanche misal korsitip otimiz:

_ Bilimni ulugh, eqil - idrakni buyuk bil, bu ikkisi insan mertiwisini yuqiri koturidu.

_ Bilimni nemishqa bilim degenlikning menisini bil. Chunki, bilim igisidin kesel yiraqlishidu; bilim - mesh'eldur, mesh'el yorusa kishi kechidimu yoldin azmaydu.

_ Ishinngni uqumushluq kishiler bilen ishle; zamanengni bilim bilen mustehkemle.

_ Bilim al, ozungge tordin orun hazirla, herqanche bilsengmu yene ogen, yene izden; qarighinki, bilimlik kishiler sora, sora, oz tileklirige yetishken.

_ Adem beribir olidu; bilim igilirining sozi olmeydu.

_ Ikki nerse bilen adem qerimaydu: biri bilim, biri peziletlik soz.

_ Ey oghul, mendin sanga altun, kumush qalsimu, sen uni mendin sanga qalghan meripetke teng korme.

_ Kishi bilen kishi otturisida perq kop, eng chong perq bilimde.

_ Alemdiki hemme yahshiliq bilimdin kelidu, bilim bilen kishiler asman'gha yol achalaydu.

_ Bilim ehli oz bilimi bilen kishilerge meripet chachmisa, uning bilimi nursiz qalidu.

_ Jahan tutquchi er parasetlik bolsa jahan mustehkem bolidu; bilimlik bolsa, memlikiti kuchluk bolidu. Mushu ikkisi birleshken kishi kamalet tapidu. Kamil kishi hemme nemetke ige bolidu.

Pezilet toghrisida:

_ Semimiyet insanni yukselduridu, insan inawitini yuqiri kotiridu.

_ Kishige adil bol, adil kishining her bir peyti behtlik bolalaydu.

_ Nepsaniyet uchun ozungni otqa atma, hawayi - hewestin bolghanma.

_ Achkoz kishilerge ish tapshurma, wapasiz kishilerge ash - tamaq berme.

_ Dunya bir terilghu etizdur. Emgek bilen dan terisang, hayan urughi alisen.

_ QOpal sozni tilingdin chiqarma, qOpal til yalqunjighan ot.

_ Haramgha arilashma, oktem bolma, och alma.

_ Haraq ichme, pitne - pasattin neri qach!

_ Mensep igisi bilimlik, dana, kozi toq, kongli koksi keng bolushi lazim.

_ Achkoz toymaydu, uning nepsige dunyaning ash - tamiqi yetishmeydu.

_ Yalghanchi wapasiz kelidu, wapasiz kishi helqqe beht kelturmeydu.

_ Mensepdarning mijezi tersa bolsa, ish teturge mangidu, hushalliqi qayghugha aylinidu.

" Qutadghubilik " Dastanida ehlaq - peziletning esheddiy dushminidin biri bolghan haraq - sharapning ziyini toghruluq towendikidek agahlanduridu:

... Uchinchi, haraqqa bolush muptila,

Bu er omri sheksiz keter boshqila.

Haraq ichse alim ilimsiz bolur,

Ilimisz mest bolsa nemiler qilur?

Biz bu yerde iptiharliq bilen tilgha alimizki, " Qutadghubilik " Ichide bashtin - ayagh izchil singdurulgen " bilim - kuch; bilim - beht qorali; bilim - insan qedir - qimmitining uli..." Din ibaret hitablar menggu olmes heqiqettur. Mu'ellip oz esiride kishilerge baliliq mezgilidin bashlap eqliy terbiye, ehlaqiy terbiye, jismaniy terbiye, huner - maharet terbiyisi, guzellik terbiyisi qatarliq etrapliq telim - terbiye berishning zorurlukini tekrar tewsiye qilidu. Mana bular eserde bashtin - ahirghiche chaqnap turidighan parlaq idiyidur. Eserde yene doletni ilim - pen bilen bashqurush, dolet we jama'et ishlirigha qabil, bilimlik we iqtidarliq kishilerni qoyush, bilim ehlini soyush, ilmiy ijadiyetke keng medet berishni tekrar jekileydu, meripetshunasliqqa a'it bu ulughwar teshebbuslar hazirmu re'al qimmetke ige. " Qutadghubilik " Dastanida Mu'ellip yene ijtima'iy tebiqiler, ijtima'iy hayat, maliye - iqtisad, harji ishlar, herbiy ishlar, siyasiy hizmet, qehrimanliq jasariti, " mukapat we jaza " Hemde qanunshunasliq qatarliq keng mesililer ustidimu chongqur tehlil elip baridu. Eserning nezme yeshmisi asasida yuqiriqi mezmunlargha alaqidar bir qisim misallarni korup baqayli:

Hawayi - heweske berilmeslik toghrisida:

Hewesni eqil birle basqin utup,

Bilim birle yanchighin nepsingni tutup.

Tuzulmes tilesek, hewes boynin kes,

Tuzulur egrilik ger olse hewes.

Ozumchilik - menmenchilikning aqiwiti we uninggha qarshi turush toghrisida:

Eghir yuk kishige ozemchil qiliq,

Ozemchil qiliqqa oq at, qarshi chiq.

Yeghi qilmighanni shu qiliq qilar,

Yeghidin bu yeghi nechuk perqliq?

Eqil - idrak, paraset we bilimning ulughluqi toghrisida:

Bilim bayliq ol, gadaylashmaydighan,

Qaraqchi we oghri alalmaydighan.

Eqildin bolekke hormet bolmighay,

Eqilsiz adem u, bir ochumla lay.

Eqil kimde bolsa bolur u esil,

Bilim kimde bolsa bolur han u, bil.

Eqil bir chiraghdur, kozi yoqqa koz,

Oluk ten'ge jan ol, gacha tilgha soz.

Kichik pe'illiqning ulughluqi we tekebburluqning yamanliqi toghrisida:

Kichik pe'il ulughluq - surer kop zaman,

Tekebburgha tegmes ulughluq haman.

Soyuk el ichre kichik dil kishi,

Soyulmes tekebbur, yirik dil kishi.

Mensepdarlarning peziletliri toghrisida

Kozi toq, hayaliq, nazukluq kerek,

Tumen hil bilim we zereklik kerek.

Dili bolsun hemme kishige kichik,

Tili bolsun yumshaq, shekerdek chuchik.

Eger bolsa begler zalim hem yaman,

Chiqar ishlar tuz yoldin haman.

Bilimni we bilim ehlini qedirlesh toghrisida:

Yoq bolsa jahanda hekim - ilimlik,

Terip, unmes erdi yerde yeguluk.

Ular ilmi bolsa jahanda chiragh,

Yol azmas kechide yorusa chiragh.

Qattiq soy ularni qedirle sozin,

Tola yaki azdur ogen ular bilginin.

Ular qoy padisi ichre serkidur,

U bashlap mangsa qoy tuz yolgha yurur.

Perzentlerge telim - terbiye berishte ata anining mejburiyetliri toghrisida:

Tughulsa sanga ay kebi qiz - oghul,

Anga terbiyichi sen ozungla bol.

Oghul - qiz huy - peyli bolsa yaman,

Yaman qilghan ata - ana ularni haman.

Uyatliq we nomus peziletliri toghrisida

Kishining serhili uyatliq kishi,

Uyatliq kishidur kishiler beshi.

Uyatliq kishige putun ishni ber,

Uyatliq jahalet ishigin eter.

Uyatsiz - nomussiz kishilerning mahiyiti toghrisida:

Uyatsiz kishidur kishi rezli,

Durust soz sozlimes uyatsiz tili.

Bir goshsiz songektur uyatsiz yuzi,

Etilmes toshuktur uyatisz kozi.

Til - sozning peziletliri toghrisida

Ozungni kozet bek, yahshi sozligil,

Soralghanda sozle, yene qisqa qil.

Kop angla bu sozni tola sozlime,

Bilim birle soz tuz, ishletkin eqil.

Koyer otqa ohshar kereksiz sozung.

Eghizdin chiqarma koyersen ozung.

Achkoz - hiyanetchiler toghrisida

Hiyanet qeyerge ger bassa ayagh,

Qachar paydiliq ish hemmisi yiraq.

Hiyanetchi nege qol sunsa eger,

Dengizmu susizlar, qurup keter yer.

shehsiyetchi, cheqimchi we pitne - pasatchilarning mahiyiti toghrisida:

Qetilma ikki hil erge, yiraq tur,

Qetilsang korersen chataq chiqirur.

Beridu cheqimchi, pitne - pasatchi,

Biri ikki yuzluk shehsiyetchi.

Adil qanun we qanunning adaletliki toghrisida

Adil qanun kokte - bir tuwruk irur,

U qanun buzulsa, asman yiqilur.

Yoq erse qanunluq begler mubada,

Yette qat asmanni buzatti huda.

Qilip adalet bilen her ishtin,

Ayrimay beg ya qul dep hechkishin.

Manga teng ikkisi qanun aldida,

Bolekche bolmasmen hokum waqtida.

Zalim beg surelmes beglik dewrini,

Koturmeydu helq uning zulmini.

El artar, qanun birle tuzulur jahan,

Zulum birle horap el, buzulur zaman.

4. Edib Ehmetning Ma'arip Idiyisi

Edib Ehmet Qarahanilarning ahirqi dewride yashighan ataqliq oqutquchi, sha'ir we zamanisining meshhur mutepekkuri idi. Uning " etebetul heqayiq " (Heqiqetler bosughusi) namliq dedaktik esiri Uyghur ma'arip tarihida muhim orun tutidu.

" Etebetul heqayiq " - Jem'iy 14 bab, 484 misradin terkib tapqan, bay pedagogikiliq mezmun'gha ige dastan, eserning ma'arip idiyisini towendiki qisqa misallar bilen korsitip otimiz:

Bilim - meripet toghrisda:

_ Bilimlik kishi qimmetlik dinar (Altun - tilla); bilimsiz nadan - qimmiti yoq yamaq, pahal.

_ Insanning zinniti - eqil.

_ Bir bilimlik ming nadan'gha teng.

_ Turluk - tumen ishlarda nadanning korguluki pushayman; uninggha pushaymandin ozge qismet yoq.

Pezilet toghrisida:

_ Edeb - ehlaqning beshi - til.

_ Kishini til bilen azablima, bilginki, tigh yarisi saqiyidu, til yarisi saqaymaydu.

_ Kishige her ish kelse tildin kelidu, yahshiliqmu, yamanliqmu tildin ayan bolidu.

Qarahanilar dewride yene Reshid Binni Qeshqeri (1083 - Yili wapat bolghan) we Imamdin Qeshqeri (11 - Esir) qatarliq meshhur tibbiy ustazlar alahide orun tutidu. Imamidin Qeshqeri yazghan " sherhi elqanun " Uyghur tibabetchilikining nopuzluq desturi idi.

1216 - Yillliri chinggizhanning besimidin gherbke qachqan Qitanlarning serkerdisi kuchluk nurghun leshkerliri bilen Qarahanilar zeminigha besip kirip wehshiylerche qirghinchiliq yurguzdi. Nurghun alimlar dargha esildi. Mektep, Medrsler koyduruwetildi. Kitab we qolyazmilarni yighip gulhan yaqti. Dangliq alim we meripetchi Ellame Ala'idin Muhemmet Hoteni 3000 oqughuchisi bilen bille hazirqi Yurthan kenti (6) De tirik komuwetilgenidi, Hotenni " shehidani Hoten " Dep atash ene shu qanliq tarihning biwaste yadnamisi.

Izahatlar:

(1) " Helq geziti " 1983 - Yil 7 - ayning 25 - kunidiki sani 7 - bet.

(2) Eyni zamanda Ereb Islamiyet dunyasining ortaq tili hesablinatti.

(3) Opal Qeshqer shehirining gherbiy jenubigha 45 kilometr kelidighan yerge jaylashqan we pamir etikidin orun alghan, hawasi sap, tebi'iy menzirisi guzel bir jay.

(4) Alimning anisi bubi Rabiye oz zamanisida oqumushluq ayal idi. Mehmut Qeshqerining yetilishige chong tesir korsetken. Mehmut Qeshqerining atisi Huseyin Binni Muhemmet we bowisi Muhemmet Binni Yusupmu zamanisida ataqliq kishiler idi. Ana terep bowisi Seypidin tehimu bilimlik kishi idi.

(5) Mehmut Qeshqeri miladining 1118 - yili Opalda " Medrise'i mehmudiye " Namliq yuqiri derijilik mektep teshkil qilip, ozi sekkiz yil oqutquchiliq qilghan. U oqutquchiliq hizmitini taki wapat bolghuche dawamlashturghan. Mehmut Qeshqeri 1126 - yili 97 yeshida ana yurti Opalda wapat bolghan.

(6) Bu jayda hazirmu " ellame shehitliki " Degen mazar bar. U qedimqi sheher harabisi " yurthan " Bilen tutiship turidu.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip) (3)

2006-09-03T17:28:00.000-07:00

3-Bab

Uyghurlarda Yeziq We Idiqut Ma'aripi

Yeziq - medeniyitining birdinbir simwoli, ma'aripining asasiy qorali.

Uyghurlar ottura Asiyada yeziq tarihi heli uzun medeniyetlik milletlerning biri. Uyghur yeziqi yunanliq aka - uka Kelir we Metudilar (1) Ijad qilghan Slaywan yeziqidin kop esirler burun meydan'gha kelgen.

Miladining 5 - esirigiche Uyghurlarning asasiy yeziqi Yensey (Ronik) elipbesi idi (1 - Jedwelge qarang), uningdin keyin bolsa urhun Uyghur elipbesi ishlitilgen (2 - Jedwelge qarang).

Qedimqi Uyghur yeziqida nurghun qoshaq, muzika tekistliri, pedagogikiliq risaliler, menggu tashlar we ilmiy eserler yezilghan. Bu yadikarliqlarning bir qismi zaManimizghiche yetip kelip, Uyghur tarihi, medeniyiti we ma'aripining yiraq otmushni yorutup bermekte. Qedimqi Uyghur yeziqi qoshna milletlerdin Mongghullar, Manjular, Qitan (Kidan) lar we Naymanlarningmu yeziq ijadiyitige asas salghanidi.

Qedimqi Uyghurlarning medeniy - ma'arip hayatida muzika, nahsha we turluk estetik iqtidar asasiy telim - terbiye wasitiliridin biri idi. Buningdin 1500 yil burun otken meshhur Uyghur sha'iri we kuychisi qoghusur altun (507 - 687 - Yillar) ijad qilghan dangliq "Tura Nahshisi" putun Uyghurlar ichide, jumlidin memlikitimiz da'iriside keng tesir qozghighan we esirlerdin beri wetenperwerlik terbiye simwoli bolup kelgen. Bu muzika tekisti hazir Henzu mekteplirining derslikige kirguzulup soyup oqulmaqta. Hetta Yaponiyidimu bu tekist qizghin tetqiq qilinmaqta.

Epsuski, bu muzika derslikining qedimqi Uyghur yeziqidiki tekisti bizgiche yetip kelelmigen. Peqet memlikitimizning ataqliq muzika derslik toplamliridin biri bo Chughay teghi baghridin,

Aqar tura suliri.

Keng dalini purkeptu,

Asman shekli chediri.

Cheksiz asman, dala hem,

Kopkuk dengiz bipayan.

Egiz otlar yelpunse,

Peste migh - migh koruner-

San - sanaqsiz qoy - qulan.lghan "Orda muzika tekistliri toplimi" ichide Henzuche terjimisila saqlinip kelgen. Uning mezmuni mundaq:

Eger biz qetirqinip tehlil qilidighan bolsaq, bu muzika we nahsha tekistining obraz teswiri, ohshitishliri chongqur telim - terbiyiwi ehmiyetke ige. Buningda Uyghurlar (sherqiy turalar) ning dunya qarishi, turmush aditi, tarihiy, jughrapiye menzirisi intayin ihcham we tesirlik qilip teswirlen'gen. shunga u yalghuz muzika derslikila bolup qalmay, belki qisqartilghan tarih we tebi'et dersliki bolush qimmitigimu ige.

"Tura Nahshisi" we "Erq Putuk" bilen bille eng qedimki Uyghur yeziqida yezilghan tunji dedaktik eser "Chastani ilik beg" dastani hesablinidu. Bu eser kok Turk handanliqi (552 - 744) Dewrining harpisida yezilghan. Uningda yoruqluq bilen zulmet otturisidiki keskin kureshler bayan qilinidu. shunga uningda heli kop terbiyiwi ehmiyetke ige mezmunlar bar.

Qedimqi Uyghur yeziqida yezilghan yazma yadikarliqliri Uyghur helqini heqiqiy tarihiy derslik bilen teminlidi. Ulardin meshhurliri: "Kol Tikin Menggu Teshi" (732 - Yili teklen'gen), "Bilge Qaghan Menggu Teshi" (735 - Yili), "Tunyuquq Menggu Teshi" (716 - Yilliri) we "Qutluq BilgeQaghan Menggu Teshi" (759 - Yili) dur.

Yuqiridiki menggu tashlar tezkiriliri eyni zamandiki Uyghur helqining tarihiy hayatini, turmush ehwalini tesirlik we Eynen teswirlep Bergen. U hem tarihiy derslik qimmitige hem bedi'iy edebiyat qimmitige ige. Bu menggu tashlar tezkirisini yazghan aptorlar shu dewrning ataqliq oqutquchiliri, edibliri we mahir hettatliri idi.

Lekin, Uyghurlarda yeziq tarihi bashlan'ghandin keyin, mektep ma'arip ishlirigha tunji asas selin'ghan makan Turpan Idiqut hesablinidu. Idiqut eyni zamanda sherq bilen gherb medeniyiti bir - biri bilen singiship yughurulghan merkiziy tugun idi. U yerde turluk dinlar erkin pa'aliyet elip baratti, ibadethanilar quratti, mektepler achatti, kitablar basatti. Uyghurlarning qedimqi tarihida budda kitabliri eng kop yezilip saqlan'ghan jaymu ene shu Idiqut idi. Bu yerde tepilghan yazma yadikarliqlar bir nechche tumendin artuq.

Kishiler Idiqutni eyni zamanda ottura Asiyaning " Yer Asti Kutuphanisi " Dep bikar eytmighan. Towendiki pakitlar bu bahani ispatlaydu:

Bu yerde Nisturi (2) Diniy eqidisi mezmun qilin'ghan: " Iwan'glum " (Beht sadasi), "Sant G'orkining shehit Bolush Hatirisi"; Mani dinigha alaqidar eserlerdin: "Ikki Yiltiz Nom ", " Mani Murtlirining Towenamisi ", "Erq Putuk"; Zara Ostir (3) (Ateshpereslik) eqidisige a'it eserlerdin: "Ewliya Qesidiliri"; budda dinigha a'it eserlerdin: "Altun Yaruq", "Sekkiz Yukmek", "A'itri Simit" namliq yigirme yette perdilik drama (4), Tarihiy dastan - "Maharabata"; 294 tom 25 kitabni oz ichige alghan "Seltenetke yardem berguchi ornek - tedbirler"; besh tomluq chong chochekler toplimi - "Penchi tantira"; edebiy eserlerdin: "Etebetul heqayiq", "Izop meselliri", "Oghuzname" hemde besh tomluq riwayetler toplimi; "Chastani ilik beg", "Qedimqi Turpan qoshaqliri", "Meditsina bilimliri", "Ikki tilliq lughet" we Idiqut hanlirining menggu tash hatiriliri, iqtisadiy hojjetler; ereb yeziqidiki eserlerdin: "Tomur tezkirisi", "Tezkiri ewliyalar", "Merajname", "Kongulname", "Behtname", "sha'ir harazimi tallanmiliri" we "Mewlane lutfi she'irliridin tallanma"; buningdin bashqa dedaktik telim - terbiye mezmunidiki edebiy, she'iriy eserlerdin " " Ahawarka ", " Qalyamqara - papamqara "; she'iriy eserlerdin: " ahawarka ", " Qalyamqara - papamqara "; Dedaktik nesriy eserlerdin: " chong maymun patmaral ", " Behtiyar shahzad ", " Ressam bilen yaghachchi hekayiliri " Qatarliq intayin kop eserler yezilghan we terjime qilin'ghan.

Yuqirida tizip otkenlirimiz Idiquttin tepilghan medeniy yadikarliqlarning peqet bir Turkumidinla ibaret. Mutleq kop qismi 19 - esirning ahirliridin bashlap chet el arhe'ologlirining qoligha chushup ketken.

Yalghuz Germaniyining tot qetimliq arhe'olog etritila bu yerdin elip ketken yazma hojjetler birnechche tumendin eship ketidu! Bashqa ellerning elip ketkenliri buning sirtida.

Idiqutta qandaq qilip bunchiwala tarihiy yadikarliqlar meydan'gha kelgen we saqlinip qalalighan?

Birinchidin, Idiqutta ma'arip we ide'ologiye erkinliki yolgha qoyulghan, qaysi etiqadqa mensup bolushidin qet'iynezer, u bilim igisi bolsila, bolupmu ewladlarni terbiyiliguchi bolsila hormetke sazawer idi. Helqqe menpe'et yetkuzguchi bundaq kishiler "Iltebir " (Ilteber) dep atilatti.

Ikkinchidin, Idiqutta kitab yezish we kochurush eng sawabliq kesip dep qarilatti. Bundaq etiqad "Buyan " (Buyan) deyiletti. Mesilen: putulgen kitablarning hatimiside mundaq sozler alahide yezilatti: " bu kitabning sawabi aldi bilen han sariyigha, andin qalsa merhum ejdadlargha we yaru - buraderlerge bolghayler...".

Uchinchidin, Idiqutta bilge kengishi (Ma'aripperwer danishmenler kengishi) tesis qilin'ghan. Ular derije, unwanlarni belgileytti hem el ichidiki aqartish ishlirigha yetekchilik qilatti. Bilge kengishi nurghun tilliq izahliq lughetler (Sanskrit - Uyghurche, Henzuche - Uyghurche, Tuhar - Uyghurche, Soghdi - Uyghurche) ni qollanma supitide tuzup chiqqan.

Idiqut Uyghurliri yene supetlik qeghez keship qilghan. Het putulshtin burun qeghez ustige aq shilim surtuletti. Bu qeghez " partlap yezish usuli " Deyiletti. Qaraghujida yene heli chong qeghez zawutimu qurulghan.

Idiqutluqlar oz aldigha yaghach metbe'e keship qilghan. Herpler dane - dane kwadrat yaghachlargha uyulup, andin qelipqa bekitilip ustidin reng surtulup hilmu hil renglik kitablar besilatti. Mushundaq metbe'e herpliridin chet el arhe'ologlirining elip ketkenliri 100 mingdin artuq (4).

Eyni zamandiki Idiqut ma'aripi toghriliq ataqliq seyyah Wang Yendi (939 - 1006 - Yillar) ozining " Astane Hatiriliri " Namliq esiride mundaq yazghan: " Idiqutta kespiy mu'ellimler bar iken, Uyghurlar she'ir we qoshaqqa hushtar iken. Ular oz yeziqini kundilik ehtiyaj uchunla emes, belki turluk edebiy eserlerni, kitablarni yezishqimu ishlitidiken, u yerde her hil tillarda yezilghan nurghun kitablarni kordum...".

Idiqut Uyghurliri ana tilining sapliqini qoghdap qalghanidi. Ular mensep namlirini atashta urhun Uyghurlirining en'enisige warisliq qildi. Mesilen: ular " Qaghan " Sozini uzaqqiche qollandi. Bu soz hokumran, imperator, han meniliride bolup, Hon, Turk we Siyanpilarmu bu sozni ortaq ishletken, hazirqi zamanda bu atalghu - isimlarning ahirigha ulinidighan hormet qoshumchisi supitide ishlitilmekte. Mesilen, Qazaqlarda Omerqan, Tilewqan, Uyghurlarda Abdukerimhan, Qadirhan degenlerdek. " Idiqut " Sozi - behtke yetekliguchi degen bolidu. " Qut " Sozi hazirmu ishlitilidu. Mesilen: "Qutluq bolsun ", "Sanga bu mal qut etsun, qutap qalsun " Degendek.

Qochu Uyghur hanliqi (Miladining 9 - 13 - esirler) dewride Idiqut ma'aripi nurghun tilshunaslarni, kop tillardin hewerdar terjimanlarni, abroyluq oqutquchilarni, meripetlik edib - sha'irlarni, dramatorglarni, boghaltir - hesabatchilarni, tewip - dohturlarni yetishturgenidi. Bularning ichide: Singqu Seli (Bu heqte keyinki babimizda mehsus tohtilimiz), ataqliq edib we terjiman pirtanraksht, ma'aripchi, yazghuchi, dastanchi Apirinchuritkin, "Hekmetler Peziliti " ning aptori, dedaktik sha'ir Ki Ki, sha'ir Chinuya Totung, sha'ir Qalim Keyshi, sha'ir Atsang, Koltarqan, Asih Totung, Qarundaz qatarliqlar bar.

shuni mu'eyyenleshturushke boliduki: qochu (Idiqut) hanliqi dewride putkul ma'arip ide'ologiyisi ustide herhil diniy eqidiler hokumran orunda turatti. Biraq, u omumiy helq edebiyati we ma'arip uchun eytqanda qismen ramkidinla ibarete. Uning tektide helqning arzu - tilekliri, ijtima'iy turmush re'alliqi, tarihi we medeniy - ma'aripi yenila kuchluk eks etip turatti. Buninggha meshhur " Oghuzname " Qissisi tehimu toluq ispat bolalaydu. " Oghuzname " Uyghur helqining qedimqi hayat tarihi, dunya qarishi, ijtima'iy orp - adetliri, peziletliri we jenggiwarliq hisletlirini tonushturidighan qisqa we uniwersal derslik qollanmidur.

Izahatlar:

(1) Aka - uka Kelir (528 -- 968 Kelir) we Metudi (728 -- 588 Metudi) miladining 855 - yil 5 - ayning 25 - kuni bulghariyide tunji rus - slawyan yeziqini keship qilip bergen. Slawyanlar bu kunni her yili hatirilep turidu.

(2) Nisturi (401 - 451 - yillar) - hristi'an dinining bir mezhibi bolghan Nisturi eqidisini tesis qilghuchi. Rahib araban 635 - yili Idiqutqa kelip bu dinni terghib qilghan.

(3) Zara ostir - (Miladidin 8 esir burun otken) usta dohtur we sha'ir, zerdeshit dinining ewliyasi.

(4) Pirtanrakshit teripidin terjime qilin'ghan bu drama 9 -, 10 - esirlerde bashbaliq qatarliq qochu sheherliride sehnide oynalghan. Buningdin ilgiri qedimqi kusen (Kucha) ning "Ejdiha oyuni", "Sumuch oyuni" qatarliq ochuq sehne oyunlirimu drama we komediye sheklini alghan oyunlar idi.

(5) 20 - Esirning bashlirida rosiyilik oldinburg Turpan'gha kelip, yaghach metbe'ege (Kelagerofi) herpliridin 100 mingdin artuqraqini elip ketip, moskwa muziyigha tapshurup bergen. Idiqut Uyghurlirining metbe'e tehnikisi taki Germaniye alimi inogin kodinborg keship qilghan metal herplik ilghar metbe'e tehnikisi ishlitiguchilik (15 - Esirgiche) dunyada aldinqi orunda turatti. Buningdin Idiqut ma'aripi, neshiriyatchiliqining heli zor kolemde rawajlan'ghanliqini koruwalalaymiz.

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip)

2006-09-03T17:26:00.000-07:00

2-Bab

Uyghurlarda Iptidaiy Maarip

Miladidin burun Uyghurlar charwichiliq bilen dehqanchiliqqa tengla ehmiyet beretti. Chunki charwilargha boghuz, yem - heshek teyyarlash uchun arpa, bughday, bede osturush zorur idi. Mushu zoruriyet sewebidin ish teqsimati eniq ayrilip, helqning bir qismi dehqanchiliq bilen meshghul bolatti.

Miladining aldi - keynide Uyghurlarning koprek qismi yenila charwichi idi. Charwichilarning eng burun ogitiwalghan haywini it idi. Chunki it ow owlashqa, chidir - aq oylerni beqishqa, padilardin hewer elishqa birdinbir kereklik we qaranchuq haywan hesablinatti.

Charwilarning kopiyishi arqisida kochme charwichiliq meydan'gha keldi. Aq oylerni kochurush, ozuq - tuluklerni yotkesh uchun, at, harwa, qotaz kerek boldi. At kondurush, harwa yasash uchun huner - sen'et kespi barliqqa keldi. shuninggha egiship, ogitish bilen oginish, usta bilen shagirt meydan'gha keldi. Mana bu Uyghurlarda iptida'iy ma'aripning bihi idi.

Iptida'iy jem'iyette Uyghurlar shaman dinigha etqad qilatti. shaman, perihuen we Palchilar bu dinning mutepekkuri (Mollisi) idi. shaman dinining ayal hudasini Uyghurlar "Umay" dep ataytti. Umay bolsa keseldin, dewe - shayatunlardin saqlinishning rohiy medetkari idi. Bahshi bolsa shaman dinining yene bir rohiy medetkari idi. Kesel bolghan kishiler Bahshi - Perihunlarni teklip qilip, azayim oqutatti. Oy ichige yaki qoru otturisigha yaghach moma qadap peri oynitatti, keselni qizitilghan tomurdin atlatquzatti, gulhan yeqip, isriq salatti, ot - soqtin we "Chhetnek" tin saqlash uchun boynigha tumar esip qoyatti.

Lekin, keyinrek pendi - nesihetni asas qilip ehlaqiy terbiye yurguzidighan tebirchi mu'ellimler meydan'gha keldi. Ular kishilerni yahshiliqqa undeytti. Yaman heriketlerni tosuytti. Tebirchi mu'ellimlerning terbiye usuli palgha tebir berish yoli bilen elip berilatti. Mesilen: chushide qara korse, amiti kelidu; chushide aghriq at minse palaket basidu; qoy padisi korse bay bolidu; yamghur yeghip chush korse, bayashatliq bolidu; nan dessep chush korse, kozi kor bolidu; eqin sugha siyip chush korse, jarahet basidu, degenlerge ohshash. Ehlaqiy pendi - nesihet qorali qilin'ghan bundaq terbiye usuli "Tebirname" (Eriq putuk) namliq kitabta tehimu roshen hulase qilin'ghan.

" Erq putuk " Tin bir - ikki misal:

Eyiq bilen tungguz dawan ustide soqushuptu, eyiqning qarni yeriliptu, tungguzning chishliri sunuptu. Bilginki bu yamanliqtur.

Oghlan ata - anisigha qeydap, beshi qayghan, puti tayghan terepke ketiptu, cholde gherip bolup qaptu, keyin pushayman yep qaytip keliptu. Bilginki bu ezgu (Yahshiliq) dur.

Bu ikki misalda chongqur pedagogikiliq mezmun bolup, uningda telim - terbiye meqsiti eniq melum bolup turidu.

shaManizm etiqadining terbiye usuli qarimaqqa intayin sadda we kulkilik korun'gendek qilsimu, lekin uningda yenila yoruqluq bilen qarangghuluq, yahshiliq bilen yamanliq otturisidiki ziddiyet kurishining amilliri eks etip turidu. shunga kop esirler, nurghun dewrlerning otup ketkinige qarimay, shaManizm etiqadi we palchiliq adetlirining bugun'giche dawam qilip kelishi hergiz tasaddipiy emes. Mesilen: hazirghiche dawam qilip keliwatqan isriq selish, nokcha koydurush, qebri beshigha chiragh yeqish, kelinni gulhan ustidin atlatquzush, kun tutulghanda yigha - zar qilish... Qatarliqlarning hemmisi ene shu etiqadning qalduqliri.

Uyghurlarning bu etiqadliri bashqa qebile helqlirigimu chongqur tesir korsetken. Bu heqte Rim tarihchisi Mnand mundaq yazidu: " Zimark (1) Yultuzda Istemi (2) Teripidin qobul qilin'ghanda, Istemi qaghan altun tehtte olturidiken, altun teht chaqigha qizil tasma bekitiklik bolup, uni atqa soritip, bashqa chidirlarghimu elip barghili bolidiken. Chedir - bargah herhil yipek perdiler bilen bezelgen. Bu perdilerning ustige qoralliq jengchi, bore, yolwas, shirlarning suretliri keshtilen'gen. Qaghanning altun kariwiti, altun orunduqi bolup, turna we toz qushliri suritide yasalghan altun heykel ustige qurulghan. Zimark chedir - bargah aldigha barghanda, bir turkum ademler chiragh yorutup we is puritip elchilerning yuk - taqliri etrapida tohtimay yugurup yurgen. Andin elchilerni tagh arisidiki chimenlik otturisigha yeqilghan gulhan ustidin atlatquzup, arqidin chedir - bargahqa bashlap kirgen ".

Yoruqluq simwol qilin'ghan shaman etiqadi asasida miladining 763 - yili sherqiy Uyghurlar omumyuzluk Mani etiqadini qobul qildi. shuning bilen sherqiy Uyghurlarning ma'arip ide'ologiyiside yengi burulush peyda boldi.

Mani (Miladidin burunqi 274 - 215 - yillar) Iranliq bolup, eyni zamanda wa'iz, sha'ir we ataqliq dohtur idi. U miladining 241 - yili yeni 26 yeshidin bashlap, ozining diniy meslikini terghib qilishqa bashlighan. U: " putun hayatliq kurishi yoruqluq bilen qarangghuluq, heq bilen naheq otturisidiki kuresh. Nepisini tizginliyeligen adem yamanliqtin saqit bolalaydu, bolmisa ozimu, maddiy dunyamu halak bolidu " Degen. Mana bu - Mani dinining yadrosi.

Mani dinining terghibatchisi Purustadan 696 - yili junggogha kelip Mani dinini teshwiq qildi. Netijide Mani dini ottura tuzlenglikte yiltiz tartti.

Miladining 755 - we 762 - yilliri, Tang padishahi shuenzung (685 - 762) Ning teklipi bilen ongluk (Enlushen) isyanini basturushqa ottura tuzlenglikke barghan Uyghur generali Moyunchur Bokehan qaytishida Loyang shehiridin Iranliq tot rahibni elip Urhun'gha kelidu. Bu tot Mani rahibi ozining bilim iqtidari we dohturluq tejribisi arqiliq Urhundiki shaman bahshilirini munaziride yengiwalidu. Netijide Manizmning Uyghurlar ichidiki abroyi birdinla koturulup ketidu. sherqiy Uyghurlar Mani etiqadini omumyuzluk qobul qilidu we bu din dolet dini dep elan qilinidu. Mani dini mektepliRimu koplep echilidu. Moyunchur her on oylukke bir rahib (Helpet) belgilep, Uyghurlarni oqutidu, oqutush mezmuni putunley Mani eqidiliri bolidu.

Manizm eqidisi boyiche sherqiy Uyghurlar ene shu chaghdin bashlap yoruqluqni simwol qilip, aq kiyim kiyidighan, tam - turuslirini aqartidighan, chedirlirini aq kigizdin yasaydighan boldi. Hetta putun eskerlermu aq kiyim kiyetti(3).

768 - Yilidin bashlap Uyghurlarning Mani rahibliri ottura tuzlengliktin Urhun wadisigha koplep kelip - ketip turatti. Ularning ichide qol hunerwenler, binakarliq ustiliri asasiy salmaqni igileytti. Ular Uyghur binakarliq mahirliri bilen birlikte Urhun sheher qurulushigha qatniship, meshhur qaghan ordisi, haton ordisi qatarliq saraylarni bina qilghan. shu chaghlarda yene nurghun Mani ibadethaniliri, ibadethana mektepliRimu qurulup, bu yerde Mani ma'aripi yiltiz tartqan.

Uyghurlarning iptida'iy ma'aripi we dunya qarishida mushu mezgillerde gerche Mani ma'arip idiyisi ustunlukni igiligen bolsimu, lekin Uyghur jem'iyiti we ide'ologiyiside tutimizm eqidisi yenila kuchluk tesirge ige idi.

Tutim (Totim) Hindi'anche " uning uruqidin " Degen uqumni bilduridighan atalghu bolup, iptida'iy jem'iyette herqaysi qebile we uruqlarning kuchluk etiqad simasigha aylan'ghan. Mesilen: Uyghurlar borini, Henzular ejdihani, Ruslar eyiqni, babilunluqlar we Hindilar kalini " muqeddes " Dep choqunup, ozlirige tutim qiliwalghan.

Tutim eqidisi iptida'iy ide'ologiye bolush bilen bille, uningda iptida'iy telim - terbiye amilliri chongqur yiltiz tartqan. Mesilen: Uyghurlar iptida'iy jem'iyette " ana " Ni eng muqeddes dep qarap, ozlirining familisini " asina quli " Dep ataytti. Bu " ana uruqidinmen " Degen menini bilduridu. Bu eqide Henzu helqidimu qoyuq yiltiz tartqan. Mesilen: famile (_) Degen sozmu " ana uruqidin " Degen menini uqturidu. Bezi milletlerning kalini tutim qilishi, kalining paydiliq haywan bolghanliqidin, uning suti, goshi, terisi bolupmu uning kuchi hayatliqning menbesi bolghanliqidin bolghan. shunga u, muqeddes haywan dep qarilip, etiwarlinip, asrilip beqilatti we kopeytiletti. Bore bashqa bir seweb bilen tutim bolup qalghanidi. Mesilen: qedimki zamanda toqquz oghuz qebililirining birleshme kuchi altay taghliri arisida adiship olum girdabigha berip qalghanda, bir kok borining yol bashlishi bilen qamaldin qutulup nijatliq tapqanliqidek tarihiy riwayet ularning borini tutim qiliwelishigha seweb bolghan.

Demek, Uyghurlarning iptida'iy ma'arip idiyisige - yahshiliq we nijatliqning tutimi bolghan bore riwayiti, jin - alwastilargha qarshi kuresh qorali qilin'ghan shaman etiqadining simasi - ot hemde qarangghuluq we zulmetke qarshi kuresh qorali qilin'ghan Manizm simasi - yoruqluq qatarliq etiqadlar chongqur singgen.

Iptida'iy ma'arip basquchida Uyghurlarning zaman, makan, boshluq we tebi'et toghrisidiki bilimi heli derijide kengeygenidi. Uyghurlar " sart " Sani bilen ottura Asiyaning yipek yoli sodisini ilkige elip, charwa, dora - dermek we hetta qashteshi sodisi yurguzetti. Ularning soda karwanliri Chang'en we Soghdi sheherliride soda wekalethanisi achqan. Ularning nezer da'irisi kingiyip, sherqte Bohey dengizidin gherbte ottura dengizghiche bolghan keng terrotoriyidiki tagh - deryalarning emeliy ehwalini toluq biletti. Uyghurlar bashqa helqlerning artuqchiliqini tez qobul qilatti. Buddizimning " qendihar sen'iti " sherq bilen gherbning medeniyet en'enisini yoghurup qoshqinigha ohshash, Urhundiki binakarliq sen'itidimu turluk helqlerning (Henzu, Soghdi, Uyghur) bilim - huner - mahariti eks etken.

Urhun ma'aripi turtkiside Uyghurlarning tarihi bilimimu yuqiri koturulgen. Tarihiy bilimning aldinqi shertliridin biri kalendar" ni birinchi bolup tuzgen we bashqa turkiy helqlerge kengeytken. Meshhur Uyghurshunas Fon. Gaba'in: "Uyghurlar kalindar sistemisi toghrisida kop izden'gen we uni ihtira qilghan" dep ispatlaydu.

Kalendar toghrisidiki bir tarihiy hekaye Uyghur ma'aripi we edebiyatida ewladtin ewladqa riwayet bolup kelmekte.

"... Haqanlarning biri ozidin burun sadir bolghan bir jengning otmushini eslimek bolup, kalendar waqtini toghra chiqiralmay nurghun qetim adiship qaptu. Keyin helq ichidin meripetlik kishilerni toplap meslihet soraptu. Aridin bir danishmen pikir berip: (Bu ishta buningdin keyin ewladliRimizningmu hataliship yurmesliki uchun 12 ay we 12 burjqa asaslinip turup her bir yilgha isim belgileyli, tarih shu isimlar reti boyiche hesablansun. Bizdin bu hesablash usuli menggu yadikar bolup qalsun) deptu, Haqan maqul boptu - de, bir kuni owgha chiqip, dalidiki nurghun haywanlarni aldigha sleip derya lewige heydeptu. Ulardin 12 haywan deryadin uzup otuptu. Hemmining aldida otup ketkini chashqan boptu, (Yilning beshigha chashqan chiqti) degen temsildikidek, deslepki yil chashqanning namida atiliptu. Chashqandin keyin uy (Kala), yolwas, toshqan, leheng, yilan, at, qoy, maymun, tohu, it we tongguz retimi boyiche yillarning kalendar ismliki tuzuluptu...".

Uyghurlarning iptida'iy ma'arip - terbiyiside bolupmu Folklor wasitiliri (Qoshaq, temsil, riwayet) heli muhim dedaktik rolini oynighan. Uningda emgek soyush, qehRimanliq, yahshiliqqa dalalet, yamanliqqa nepret bildurush mahiyetliri obrazliq bayan qilinidu. "Bokehan Heqqidiki Riwayet" hem "" Nahsha Piri - Chenggi " Qatarliq riwayetler Uyghurlar ichide qedimdin tartip dedaktik (Telim - terbiye, pendi - nesihet) dersliki bolup keldi. Uning aldinqisi bokehan toghrisidiki tarihiy re'alliqni riwayet sheklide chushenduridu; keyinkisi bolsa estetikning kuchini namayet qilip beridu...

Izahatlar:

(1) Zimark - Rim imperiyisining elchisi, miladining 561 - yili yultuzgha elchilikke kelgen.

(2) Istemi - (530 - 581 - Yillar) gherbiy turkler serkerdisi.

(3) sha'ir Dufu: " Chang'en, Loyang sheher - dalalirini aq kyimlik cherikler qaplap ketken " Dep yazghanidi

Uyghur ma'arip tarixi (By: Abdulla Talip)

2006-09-03T17:23:00.000-07:00

1 - Bab

Muellim We Mektepning Peyda Bolushi

"Insaniyet ewladini terbiyilesh - omumiy we mengguluk kategriye" (W. I. Lenin) bolghini uchun, telim - terbiye tarihi iptida'iy jem'iyetnila bashlan'ghan. Bu "Iptida'iy ma'arip" basquchida ata - anilar oz perzentlirige, tejribilik ustilar shagirtlirigha peshqedemler kichiklerge mu'ellim idi. Ogitilidighan ders turliri bolsa qural - saymanlarni yasash usuli, otyash yighish, oy qushlirini ogitish usuli, yirtquchlardin qoghdinish maharetliri qatarliqlardin ibaret idi. U emgek emeliyitide yurguzuletti, keng ormanliq we dalilar dershana idi.

Keyinrek, ishlepchiqirish peydinpey tereqqiy qilip, mehsulat eshinidighan boldi. Emgek teqsimati barliqqa keldi, kesip turliri ayrilip chiqti. Buning arqisida quldarliq tuzum, dolet we urush peyda boldi.

Mushu obyektip mewjudiyet yeziqining ijad qilinishigha turtke boldi.

Yeziq (Het) ning eng deslepki anisi 5000 yillar burun qedimqi MISIRda keship qilin'ghan Irugilip (shekil) hetidur, shu chaghda MISIRda yene saman qeghez, kalendar (shemsiye, qemeriye) mu ijad qilindi. shuningdin keyin insanlarning yazma tarihi bashlandi.

Mu'ellim we mektep ene shu yeziq keshpiyati asasida peyda boldi. "Mektep" degen atalghuning menisimu shuningdin derek beridu.

Dunyada tunji mektep qedimqi MISIRning Tibbis (Thebes) degen yeride qurulghan. Bu mektepning nami Ramissum (Ramissum) - "Oqutush orgini" dep atilatti.

Miladidin burunqi 2870 - yili MISIR Pir'oni Essining weziri Pitah Hutip teripidin yezilghan "Sebuyet" we "Ehlaqname" namliq kitab resmiy ijtima'iy terbiye dersliki bolup bekitilgen. Del shu mezgillerde Babilunda padishah Ashurbanpalning orda kutuphanisi qurulup, uningda 25 ming jild kitab saqlan'ghan.

Lekin kitab we dersliklerning koplep yezilishi herplik het ijad qilin'ghandin keyinla mumkin boldi. Qedimqi Finikiliqlar miladidin 3000 yillar ilgiri jahan ma'aripining tunji ana tili dersliki "Elipbe" (1) Kitabini tuzup chiqti.

Qedimqi MISIR we Babilun ma'aripining turtkiside, qedimqi Yunanda tunji pedagog orgini Epib (Epib) qurulup, mu'ellimlerning telim - terbiye ishlirigha yetekchilik qilinidighan boldi.

Biraq, bu chaghdiki mu'ellimler quldarlarning a'ile oqutquchiliri bolup, "Yallanma ependi" dep atilatti. Oqutquchilarni kemsitidighan bu atalghu keyinrek men'iy qilinip, uning ornigha mu'ellimlerni "Pedagog" dep ataydighan boldi. Peb bala, Gokis yetekchi - "Perzentlerni yeteklesh" degen uqumni bilduridu.

shuning bilen bille, perzentlerni qandaq yeteklesh usuli toghrisida dedaktika ilmiy meydan'gha keldi. Grek tilida bu soz dedaktikos (Men oqutimen) degen menini bilduridu.

shundaq qilip, quldarliq tuzumide ijtima'iy ma'arip oqutquchiliri pedagog, a'ile oqutquchiliri bolsa "Mu'edib" dep eniq ayrildi.

Uzun otmey, qedimqi Yunanda mu'ellimler ichidin chong peylasoplar yetiship chiqip, mu'ellimlerning ijtima'iy orni zor derijide yuqiri koturuldi. Ularni kishiler Sopist ("Ilim guruhi") dep atap, bek hormet bilen tilgha elishidighan boldi.

Ilim guruhidikiler chong alimlar we meshhur natiq (Aratur) lardin bolup, ularning ijabiy turtkiside, miladidin burun qedimiqi Yunanda arqa arqidin akademiye (2) We inistitutlar (3) Quruldi. Ma'arip tarihida bu dewr "Klassik ma'arip dewri" dep atilidu.

Klassik ma'aripning oqutush programmisigha yette hil ders: Grek - Latin tili, natiqliq nezeriyisi, de'alektika, matematika, ge'ometriye, astronomiye we muzika kirguzulgen. Bu "Yette sen'et" dep atalghan.

Yuqiridiki yette sen'et programmisi qatarigha keyinrek yene tenterbiye maharet dersimu qoshuldi. Miladidin burunqi 776 - yili qedimqi Yunanning olumpiye degen yeride tesis qilin'ghan olimpik (4) Tenterbiye herikiti kishilerning etrapliq tereqqiy qilishigha zor turtke boldi.

Klassik ma'aripning ulugh namayendiliridin bolghan meshhur alimlar, peylasoplar we pedagoglarning eng buyuk wekilliri Soqrat (5), Prutagras (6), Demokrit (7) Qatarliqlar telim - terbiyide etrapliq tereqqiy qildurush mezmun qilin'ghan bir yurush sistemiliq pedagogika nezeriyisini otturigha qoydi. Bolupmu yawropa klassik ma'aripining eng dangliq wekili, dunyada birinchi ustaz dep shohret qazan'ghan aristotil (Miladidin burunqi 384 - 322 - yillar) miladidin burunqi 335 - yili afinada "Rokyan" namliq meshhur inistitutni tesis qilghan we chong imperator Iskende Zulqerneyinni oqutqan, iskender bu mektepke 800 taran (8) Altun hediye qilghan.

F. En'gels Aristotelni qedimqi dunyada "Hemmila pendin hewerdar chong alim idi" degen. Derweqe u, ilim - penning hemmila saheliride ajayip zor muweppeqiyet qazan'ghan we intayin nurghun eser yazghan. Aristotel siyasiy tuzum ustide 158 hil tetqiqat elip barghan.

Aristotel ilm - penni tunji qetim uch chong kategoriye (Nezeriyiwi bilim kategoriyisi, emeliy ishlinidighan penler kategoriyisi, ijadiyet peni kategoriyisi) ge ayrip chiqqan. U matematika, logika, di'alektika we bashqa tebi'iy penlerni nezeriyiwi bilim kategoriyisige; ehlaqshunasliq, siyaset, iqtisad we istrategiyeshunasliq ilimlirini emeliy ishlinidighan penler kategoriyisige; she'ir, muzika we bashqa hemme sen'etni ijadiyet penliri kategoriyisige ayrighan.

Aristotel - yene logika ilmini keship qilghuchi, di'alektika ilmining asaschisi. shuning bilen u yene insaniyetning tunji ma'arip qamusi - ensiklopediyining yaratquchisi, Aristotel ensiklopediyige omumiy (Insklo) ma'arip (Pidiya) degenlik bolidu, dep eng mukemmel terip bergen.

Aristotel oz qoli bilen tesis qilghan "Rokyan" inistitutida ma'arip (Pedagogika) nishanisi qilip towendiki meshhur telimatni otturigha qoyghan.

"... Grazjdanlarning hemmisini ma'ariptin erkin behrimen qilish zorur, ma'arip ularning eqliy, ehlaqiy, jismaniy jehetlerdin etrapliq tereqqiy qilalishigha uyghun bolushi kerek...".

Biraq, Aristotel idi'ologiye saheside yenila eyni zamandiki quldarliq tuzumining muteppekkuri idi. U bu tarihiy cheklimidin nerigha bosup otup ketelmidi. U ozining eserlirining biride mundaq degen: "Qullar peqet soz qilishnila bilidighan qoraldur...".

Elimizning Huang'he wadisi sherq klassik ma'aripining asasiy merkezliridin biri bolup, miladidin helila burun elimizde meshhur "Jyagu" yeziqi keship qilin'ghan. Bu yeziq dunya boyiche eng burun keship qilighan yeziqlar qatarigha kiridu.

"Jyagu" yeziqi eng qedimki basquchta songek we tashpaqa qepighila yezilatti. Uninggha pal tebirliri hem yahshi - yamanliq toghrisidiki qiyaslar putuletti, bu yeziq tedrijiy islah qilinishi arqisida hazirqi Junggo yeziqi wujudtqa kelgen.

Quldarliq tuzumidiki sherq ma'aripining eng chong wekili Kungfuzi (Miladidin burunqi 551 - 479 - yillar) bolup, uning hususiy mektipide 3000 din artuq oqughuchi terbiylen'gen. Ularning ichidin 70 tin artuqraqi shu zamanning ataqliq alimliri we pedagogliridin bolup yetiship chiqqan.

Kungfuzining zamandishi peylasop Lawzi uzun yillar oqutquchi bolush bilen bille elimizde "Min fu" namliq tunji kutuphanini tesis qilghan hem ozi kutuphana bashliqi bolghan.

Kungfuzining "Muhakime we bayan" namliq esiride uning ma'arip idiyisi heli keng sherhilen'gen. U "Hem oginish, hem oylinish kerek", "Oginip zerikmeslik, ogitip harmasliq" dep tekitligen.

Kungfuzining ehlaq terbiyisining yadrosi "Wapadarliq" bolup, u "Wapaning sherti mehribanliq" dep teshebbus qilatti, yene "Ozung halimighanni ozgige tangma" dep tekitleytti.

Kungfuzi idiyisining tesiride elimizde miladidin burun "Meripetname" namliq pedagog risalisi yezilip chiqti. Bu eser sherqning klassik ma'arip tarihida chong ehmiyetke ige bolup, uningda eyni zamandiki ma'arip tuzumi, oqutush mezmuni, metodika mesililiri sherhilen'gen.

Elimizde keyinrek birmunche yuqiri bilim yurtlirimu tesis qilin'ghan, mesilen: miladining 1 - esirde (Gherbiy hen sulalisi dewride) shotang (__) Mektipi, miladining 276 - yili "Gozisho" (Hanliq mektep) tesis qilinip, mensepdarliq terbiyisi elip berilghan.

Tang sulalisi dewrige kelgende Junggo ma'aripi kop derijide gullendi. Doletlik kutuphanilar quruldi. Tere we lata - purushlardin yengiche qeghez yasash keship qilindi. Bu keshpiyat sherq ma'aripini yukseldurushte zor turtke bolush bilen bille gherbning metbe'e we qeghez sana'itining rawajlinishidimu turtkilik rol oynidi.

Tang sulalisi dewride Junggo sherq ma'aripining merkizige aylan'ghini uchun, Yaponiye qatarliq qoshna ellerning oqughuchiliri turkum - turkumlep elimizge kelip bilim elip turdi.

Izahatlar:

(1) Bu atalghu Finikiliqlarning "Alpabeyt" sozidin kelip chiqqan ALPA okuz, beit oy yeni okuz qotini degen soz. Qedimqi Finikiliqlar okuzni "Muqeddes haywan" dep hesablaytti. Chunki, okuz tirikchilikning tayanchisi idi.

(2) Akademiye Yunanliqlarning bir milliy qehrimanning nami.

(3) Inistitut Grek tilida "Yerim kun ishlep, yerim kun bilim elish" degen uqumni bilduridu. U chaghda bilim elish bilen ishlepchiqirish birleshturulgenidi. Inistitutlar hawaliq baghchilarda qurulghan bolup, stodentlar yerim kun oqup, yerim kun emgek qilatti.

(4) Olimpik tenterbiye herikiti - yugurush, deska etish, at beygisi, chelishish, ressamliq, she'ir, drama, opera, muzika qatarliq musabiqe turlirini oz ichige alatti.

(5) Soqrat (Miladidin burunqi 469 - 399 - Yillar) "Bilim we ihtisas - insanning eng yuksek guzel peziliti" degen.

(6) Pilatun (Miladidin burunqi 427 - 347 - yillar) omur boyi oqutquchiliq qilghan. Miladidin burunqi 387 - yili afinada akademiye tesis qilghan, "Ghayiwi dolet", "Bilim toghrisida" qatarliq kop eserlerni yazghan.

(7) Prutagras (Miladidin burunqi 481 -411 - yillar) ataqliq pedagog, birinchi qetim pedagogika mesililirini otturigha qoyghan. "Talant bilen oginish ohshash muhim" dep tekitligen.

(8) Demokrit (Miladidin burunqi 460 - 370 - Yillar) ensiklopedist alim. 52 Hil eser yazghan, "Ma'arip ademni ozgerteleydu" degen.

(9) Taran - eyni zamandiki altun birliki.

Uyghur Maaripigha Kiriş Söz

2006-09-03T17:22:00.000-07:00

Ilim - pen tarihçiliri 20 - esirni "Ilim pen partliğan dewr" dep hokum qilişmaqta.
Ma'aripning gullinişi arqisida, hazir dunyada yiliğa 650 ming hil kitab yezilip, minutiğa bir hil kitab neşr qilinmaqta, kunige 900 hil keşpiyat barliqqa kelmekte, her kuni 1500 hil ilmiy dissertatsiye elan qilinwatqan ilmiy dissertatsiye 5 milyondin, ihtira, keşpiyatlar 350 mingdin aşmaqta.
Pen - t¨¦hnika saheside meydan'ğa kelgen alemşumul uç çong inqilab (Par quwwiti, elektr quwwiti, hesablaş maşinisi) ning hemmisi ma'arip tereqqiyati bilen ziç munasiwetlik. Şunga alimlar: "Hazirqi zaman derwazisining açquçi - ma'arip" dep mu'eyyenleşturmekte.
Iqtisadşunaslarning periziçe, başlan'ğuç mektep sewiyilik işçilarning işlepçiqiriş unumdarliqi 43%; ottura mektep sewiyilik işçilarning işlepçiqiriş unumdarliqi 108%; aliy mektep sewiyilik işçilarning işlepçiqiriş unumdarliqi 300% bolidiken. Bu pakittin ma'aripning jem'iyet tereqqiyatida neqeder muhim orun tutidiğanliqi öz - özidin melum.
Élimizde totni zamaniwilaşturuştin ibaret uluğwar kureş nişanisi otturiğa qoyulğandin keyin, medeniy - ma'arip işlirimiz kundin - kun'ge gullinişke qarap ilgirilimekte, jumlidin az sanliq milletler ma'aripimu intayin tez rawajlanmaqta. Bu tereqqiyatni biz ma'arip tarihşunasliqi we s¨¦lişturma ma'aripşunasliq prinsipliri asasida tetqiq qilip korsek tehimu oçuq koruwalalaymiz.
Uyğur ma'arip tarihiğa a'it hazirğiçe heçqandaq sistemiliq materiyalğa ige bolmiğinimiz uçun, deslepki izdiniş mewisi ornida muşu qisqiçe tarih yezildi. Bu uyğur ma'arip tarihşunasliqi we ma'arip s¨¦lişturmaşunasliqi bilen şoğulliniwatqan ma'aripçilirimiz we tetqiqatçilirimizning ilmiy izdinişige az - tola ilham bergusi, dep işinimiz.

1 - Bab Mu'ellim We Mektepning Peyda Boluşi

"Insaniyet ewladini terbiyileş - omumiy we mengguluk kategriye" (W. I. Lenin) bolğini uçun, t¨¦lim - terbiye tarihi iptida'iy jem'iyetnila başlan'ğan. Bu "Iptida'iy ma'arip" basquçida ata - anilar öz perzentlirige, tejribilik ustilar şagirtliriğa peşqedemler kiçiklerge mu'ellim idi. Ogitilidiğan ders turliri bolsa qural - saymanlarni yasaş usuli, otyaş yiğiş, oy quşlirini ogitiş usuli, yirtquçlardin qoğdiniş maharetliri qatarliqlardin ibaret idi. U emgek em¨¦liyitide yurguzuletti, keng ormanliq we dalilar dershana idi.
Keyinrek, işlepçiqiriş peydinpey tereqqiy qilip, mehsulat eşinidiğan boldi. Emgek teqsimati barliqqa keldi, kesip turliri ayrilip çiqti. Buning arqisida quldarliq tuzum, dolet we uruş peyda boldi.
Muşu obyektip mewjudiyet yeziqining ijad qilinişiğa turtke boldi.
Yeziq (Het) ning eng deslepki anisi 5000 yillar burun qedimqi MISIRda keşip qilin'ğan Irugilip (Şekil) hetidur, şu çağda MISIRda yene saman qeğez, kalendar (Şemsiye, qemeriye) mu ijad qilindi. Şuningdin keyin insanlarning yazma tarihi başlandi.
Mu'ellim we mektep ene şu yeziq keşpiyati asasida peyda boldi. "Mektep" degen atalğuning menisimu şuningdin derek beridu.
Dunyada tunji mektep qedimqi MISIRning Tibbis (Thebes) degen yeride qurulğan. Bu mektepning nami Ramissum (Ramissum) - "Oqutuş orgini" dep atilatti.
Miladidin burunqi 2870 - yili MISIR Pir'oni Essining weziri Pitah Hutip teripidin yezilğan "Sebuyet" we "Ehlaqname" namliq kitab resmiy ijtima'iy terbiye dersliki bolup bekitilgen. Del şu mezgillerde Babilunda padişah Aşurbanpalning orda kutuphanisi qurulup, uningda 25 ming jild kitab saqlan'ğan.
Lekin kitab we dersliklerning koplep yezilişi herplik het ijad qilin'ğandin keyinla mumkin boldi. Qedimqi Finikiliqlar miladidin 3000 yillar ilgiri jahan ma'aripining tunji ana tili dersliki "Élipbe" (1) Kitabini tuzup çiqti.
Qedimqi MISIR we Babilun ma'aripining turtkiside, qedimqi Yunanda tunji pedagog orgini Epib (Epib) qurulup, mu'ellimlerning t¨¦lim - terbiye işliriğa yetekçilik qilinidiğan boldi.
Biraq, bu çağdiki mu'ellimler quldarlarning a'ile oqutquçiliri bolup, "Yallanma ependi" dep atilatti. Oqutquçilarni kemsitidiğan bu atalğu keyinrek men'iy qilinip, uning orniğa mu'ellimlerni "Pedagog" dep ataydiğan boldi. Peb bala, Gokis yetekçi - "Perzentlerni yetekleş" degen uqumni bilduridu.
Şuning bilen bille, perzentlerni qandaq yetekleş usuli toğrisida dedaktika ilmiy meydan'ğa keldi. Grek tilida bu söz dedaktikos (Men oqutimen) degen menini bilduridu.
Şundaq qilip, quldarliq tuzumide ijtima'iy ma'arip oqutquçiliri pedagog, a'ile oqutquçiliri bolsa "Mu'edib" dep eniq ayrildi.
Uzun otmey, qedimqi Yunanda mu'ellimler içidin çong peylasoplar yetişip çiqip, mu'ellimlerning ijtima'iy orni zor derijide yuqiri koturuldi. Ularni kişiler Sopist ("Ilim guruhi") dep atap, bek hormet bilen tilğa ¨¦lişidiğan boldi.
Ilim guruhidikiler çong alimlar we meşhur natiq (Aratur) lardin bolup, ularning ijabiy turtkiside, miladidin burun qedimiqi Yunanda arqa arqidin akademiye (2) We inistitutlar (3) Quruldi. Ma'arip tarihida bu dewr "Klassik ma'arip dewri" dep atilidu.
Klassik ma'aripning oqutuş programmisiğa yette hil ders: Grek - Latin tili, natiqliq nezeriyisi, de'alektika, matematika, ge'ometriye, astronomiye we muzika kirguzulgen. Bu "Yette sen'et" dep atalğan.
Yuqiridiki yette sen'et programmisi qatariğa keyinrek yene tenterbiye maharet dersimu qoşuldi. Miladidin burunqi 776 - yili qedimqi Yunanning olumpiye degen yeride tesis qilin'ğan olimpik (4) Tenterbiye herikiti kişilerning etrapliq tereqqiy qilişiğa zor turtke boldi.
Klassik ma'aripning uluğ namayendiliridin bolğan meşhur alimlar, peylasoplar we pedagoglarning eng buyuk wekilliri Soqrat (5), Prutagras (6), Demokrit (7) Qatarliqlar t¨¦lim - terbiyide etrapliq tereqqiy qilduruş mezmun qilin'ğan bir yuruş sistemiliq pedagogika nezeriyisini otturiğa qoydi. Bolupmu yawropa klassik ma'aripining eng dangliq wekili, dunyada birinçi ustaz dep şohret qazan'ğan aristotil (Miladidin burunqi 384 - 322 - yillar) miladidin burunqi 335 - yili afinada "Rokyan" namliq meşhur inistitutni tesis qilğan we çong imperator Iskende Zulqerneyinni oqutqan, iskender bu mektepke 800 taran (8) Altun hediye qilğan.
F. En'gels Aristotelni qedimqi dunyada "Hemmila pendin hewerdar çong alim idi" degen. Derweqe u, ilim - penning hemmila sah¨¦liride ajayip zor muweppeqiyet qazan'ğan we intayin nurğun eser yazğan. Aristotel siyasiy tuzum ustide 158 hil tetqiqat ¨¦lip barğan.
Aristotel ilm - penni tunji qetim uç çong kategoriye (Nezeriyiwi bilim kategoriyisi, em¨¦liy işlinidiğan penler kategoriyisi, ijadiyet peni kategoriyisi) ge ayrip çiqqan. U matematika, logika, di'alektika we başqa tebi'iy penlerni nezeriyiwi bilim kategoriyisige; ehlaqşunasliq, siyaset, iqtisad we istrategiyeşunasliq ilimlirini em¨¦liy işlinidiğan penler kategoriyisige; şe'ir, muzika we başqa hemme sen'etni ijadiyet penliri kategoriyisige ayriğan.
Aristotel - yene logika ilmini keşip qilğuçi, di'alektika ilmining asasçisi. Şuning bilen u yene insaniyetning tunji ma'arip qamusi - ensiklopediyining yaratquçisi, Aristotel ensiklopediyige omumiy (Insklo) ma'arip (Pidiya) degenlik bolidu, dep eng mukemmel terip bergen.
Aristotel öz qoli bilen tesis qilğan "Rokyan" inistitutida ma'arip (Pedagogika) nişanisi qilip towendiki meşhur t¨¦limatni otturiğa qoyğan.
"... Grazjdanlarning hemmisini ma'ariptin erkin behrimen qiliş zorur, ma'arip ularning eqliy, ehlaqiy, jismaniy jehetlerdin etrapliq tereqqiy qilalişiğa uyğun boluşi kerek...".
Biraq, Aristotel idi'ologiye saheside yenila eyni zamandiki quldarliq tuzumining muteppekkuri idi. U bu tarihiy çeklimidin neriğa bosup otup ketelmidi. U özining eserlirining biride mundaq degen: "Qullar peqet söz qilişnila bilidiğan qoraldur...".

* * * * * *

Élimizning Huang'he wadisi şerq klassik ma'aripining asasiy merkezliridin biri bolup, miladidin h¨¦lila burun ¨¦limizde meşhur "Jyagu" yeziqi keşip qilin'ğan. Bu yeziq dunya boyiçe eng burun keşip qiliğan yeziqlar qatariğa kiridu.
"Jyagu" yeziqi eng qedimki basquçta songek we taşpaqa qepiğila yezilatti. Uningğa pal tebirliri hem yahşi - yamanliq toğrisidiki qiyaslar putuletti, bu yeziq tedrijiy islah qilinişi arqisida hazirqi Junggo yeziqi wujudtqa kelgen.
Quldarliq tuzumidiki şerq ma'aripining eng çong wekili Kungfuzi (Miladidin burunqi 551 - 479 - yillar) bolup, uning hususiy mektipide 3000 din artuq oquğuçi terbiylen'gen. Ularning içidin 70 tin artuqraqi şu zamanning ataqliq alimliri we pedagogliridin bolup yetişip çiqqan.
Kungfuzining zamandişi peylasop Lawzi uzun yillar oqutquçi boluş bilen bille ¨¦limizde "Min fu" namliq tunji kutuphanini tesis qilğan hem özi kutuphana başliqi bolğan.
Kungfuzining "Muhakime we bayan" namliq esiride uning ma'arip idiyisi h¨¦li keng şerhilen'gen. U "Hem oginiş, hem oyliniş kerek", "Oginip zerikmeslik, ogitip harmasliq" dep tekitligen.
Kungfuzining ehlaq terbiyisining yadrosi "Wapadarliq" bolup, u "Wapaning şerti mehribanliq" dep teşebbus qilatti, yene "Özung halimiğanni özgige tangma" dep tekitleytti.
Kungfuzi idiyisining tesiride ¨¦limizde miladidin burun "Meripetname" namliq pedagog risalisi yezilip çiqti. Bu eser şerqning klassik ma'arip tarihida çong ehmiyetke ige bolup, uningda eyni zamandiki ma'arip tuzumi, oqutuş mezmuni, metodika mesililiri şerhilen'gen.
Élimizde keyinrek birmunçe yuqiri bilim yurtlirimu tesis qilin'ğan, mesilen: miladining 1 - esirde (Ğerbiy hen sulalisi dewride) şotang (Ñ§ÌÃ) Mektipi, miladining 276 - yili "Gözişo" (Hanliq mektep) tesis qilinip, mensepdarliq terbiyisi ¨¦lip berilğan.
Tang sulalisi dewrige kelgende Junggo ma'aripi kop derijide gullendi. Doletlik kutuphanilar quruldi. Tere we lata - puruşlardin yengiçe qeğez yasaş keşip qilindi. Bu keşpiyat şerq ma'aripini yukselduruşte zor turtke boluş bilen bille ğerbning metbe'e we qeğez sana'itining rawajlinişidimu turtkilik rol oynidi.
Tang sulalisi dewride Junggo şerq ma'aripining merkizige aylan'ğini uçun, Yaponiye qatarliq qoşna ellerning oquğuçiliri turkum - turkumlep ¨¦limizge k¨¦lip bilim ¨¦lip turdi.

Izahatlar:

(1) Bu atalğu Finikiliqlarning "Alpabeyt" sözidin k¨¦lip çiqqan ALPA okuz, beit oy yeni okuz qotini degen söz. Qedimqi Finikiliqlar okuzni "Muqeddes haywan" dep hesablaytti. Çunki, okuz tirikçilikning tayançisi idi.
(2) Akademiye Yunanliqlarning bir milliy qehrimanning nami.
(3) Inistitut Grek tilida "Yerim kun işlep, yerim kun bilim ¨¦liş" degen uqumni bilduridu. U çağda bilim ¨¦liş bilen işlepçiqiriş birleşturulgenidi. Inistitutlar hawaliq bağçilarda qurulğan bolup, stodentlar yerim kun oqup, yerim kun emgek qilatti.
(4) Olimpik tenterbiye herikiti - yuguruş, deska etiş, at beygisi, ç¨¦lişiş, ressamliq, şe'ir, drama, opera, muzika qatarliq musabiqe turlirini öz içige alatti.
(5) Soqrat (Miladidin burunqi 469 - 399 - Yillar) "Bilim we ihtisas - insanning eng yuksek guzel peziliti" degen.
(6) Pilatun (Miladidin burunqi 427 - 347 - yillar) omur boyi oqutquçiliq qilğan. Miladidin burunqi 387 - yili afinada akademiye tesis qilğan, "Ğayiwi dolet", "Bilim toğrisida" qatarliq kop eserlerni yazğan.
(7) Prutagras (Miladidin burunqi 481 -411 - yillar) ataqliq pedagog, birinçi qetim pedagogika mesililirini otturiğa qoyğan. "Talant bilen oginiş ohşaş muhim" dep tekitligen.
(8) Demokrit (Miladidin burunqi 460 - 370 - Yillar) ensiklopedist alim. 52 Hil eser yazğan, "Ma'arip ademni özgerteleydu" degen.
(9) Taran - eyni zamandiki altun birliki.

eskertish:

uyghur maarip tarixigha munasiwetlik maqalilerni muellipi abdulla talip.

biz bu chatma maarip tarixi maqaliliride qeshqerni merkez qilghan 11-esirlerdiki maarip we uyghur yengi maaripining tarxi ustide toqtilalmiduq...kechurgeysiler.

Menbe: UXAG

Mu'ellim We Mektepning Peyda Bolushi

2006-09-03T17:12:00.000-07:00

Kirish Söz

Ilim - pen tarihchiliri 20 - esirni "Ilim pen partlighan dewr" dep hokum qilishmaqta.
Ma'aripning gullinishi arqisida, hazir dunyada yiligha 650 ming hil kitab yezilip, minutigha bir hil kitab neshr qilinmaqta, kunige 900 hil keshpiyat barliqqa kelmekte, her kuni 1500 hil ilmiy dissertatsiye elan qilinwatqan ilmiy dissertatsiye 5 milyondin, ihtira, keshpiyatlar 350 mingdin ashmaqta.
Pen - téhnika saheside meydan'gha kelgen alemshumul uch chong inqilab (Par quwwiti, elektr quwwiti, hesablash mashinisi) ning hemmisi ma'arip tereqqiyati bilen zich munasiwetlik. Shunga alimlar: "Hazirqi zaman derwazisining achquchi - ma'arip" dep mu'eyyenleshturmekte.
Iqtisadshunaslarning periziche, bashlan'ghuch mektep sewiyilik ishchilarning ishlepchiqirish unumdarliqi 43%; ottura mektep sewiyilik ishchilarning ishlepchiqirish unumdarliqi 108%; aliy mektep sewiyilik ishchilarning ishlepchiqirish unumdarliqi 300% bolidiken. Bu pakittin ma'aripning jem'iyet tereqqiyatida neqeder muhim orun tutidighanliqi öz - özidin melum.
Élimizde totni zamaniwilashturushtin ibaret ulughwar kuresh nishanisi otturigha qoyulghandin keyin, medeniy - ma'arip ishlirimiz kundin - kun'ge gullinishke qarap ilgirilimekte, jumlidin az sanliq milletler ma'aripimu intayin tez rawajlanmaqta. Bu tereqqiyatni biz ma'arip tarihshunasliqi we sélishturma ma'aripshunasliq prinsipliri asasida tetqiq qilip korsek tehimu ochuq koruwalalaymiz.
Uyghur ma'arip tarihigha a'it hazirghiche hechqandaq sistemiliq materiyalgha ige bolmighinimiz uchun, deslepki izdinish mewisi ornida mushu qisqiche tarih yezildi. Bu uyghur ma'arip tarihshunasliqi we ma'arip sélishturmashunasliqi bilen shoghulliniwatqan ma'aripchilirimiz we tetqiqatchilirimizning ilmiy izdinishige az - tola ilham bergusi, dep ishinimiz.

1 - Bab Mu'ellim We Mektepning Peyda Bolushi

"Insaniyet ewladini terbiyilesh - omumiy we mengguluk kategriye" (W. I. Lenin) bolghini uchun, télim - terbiye tarihi iptida'iy jem'iyetnila bashlan'ghan. Bu "Iptida'iy ma'arip" basquchida ata - anilar öz perzentlirige, tejribilik ustilar shagirtlirigha peshqedemler kichiklerge mu'ellim idi. Ogitilidighan ders turliri bolsa qural - saymanlarni yasash usuli, otyash yighish, oy qushlirini ogitish usuli, yirtquchlardin qoghdinish maharetliri qatarliqlardin ibaret idi. U emgek eméliyitide yurguzuletti, keng ormanliq we dalilar dershana idi.
Keyinrek, ishlepchiqirish peydinpey tereqqiy qilip, mehsulat eshinidighan boldi. Emgek teqsimati barliqqa keldi, kesip turliri ayrilip chiqti. Buning arqisida quldarliq tuzum, dolet we urush peyda boldi.
Mushu obyektip mewjudiyet yeziqining ijad qilinishigha turtke boldi.
Yeziq (Het) ning eng deslepki anisi 5000 yillar burun qedimqi MISIRda keship qilin'ghan Irugilip (Shekil) hetidur, shu chaghda MISIRda yene saman qeghez, kalendar (Shemsiye, qemeriye) mu ijad qilindi. Shuningdin keyin insanlarning yazma tarihi bashlandi.
Mu'ellim we mektep ene shu yeziq keshpiyati asasida peyda boldi. "Mektep" degen atalghuning menisimu shuningdin derek beridu.
Dunyada tunji mektep qedimqi MISIRning Tibbis (Thebes) degen yeride qurulghan. Bu mektepning nami Ramissum (Ramissum) - "Oqutush orgini" dep atilatti.
Miladidin burunqi 2870 - yili MISIR Pir'oni Essining weziri Pitah Hutip teripidin yezilghan "Sebuyet" we "Ehlaqname" namliq kitab resmiy ijtima'iy terbiye dersliki bolup bekitilgen. Del shu mezgillerde Babilunda padishah Ashurbanpalning orda kutuphanisi qurulup, uningda 25 ming jild kitab saqlan'ghan.
Lekin kitab we dersliklerning koplep yezilishi herplik het ijad qilin'ghandin keyinla mumkin boldi. Qedimqi Finikiliqlar miladidin 3000 yillar ilgiri jahan ma'aripining tunji ana tili dersliki "Élipbe" (1) Kitabini tuzup chiqti.
Qedimqi MISIR we Babilun ma'aripining turtkiside, qedimqi Yunanda tunji pedagog orgini Epib (Epib) qurulup, mu'ellimlerning télim - terbiye ishlirigha yetekchilik qilinidighan boldi.
Biraq, bu chaghdiki mu'ellimler quldarlarning a'ile oqutquchiliri bolup, "Yallanma ependi" dep atilatti. Oqutquchilarni kemsitidighan bu atalghu keyinrek men'iy qilinip, uning ornigha mu'ellimlerni "Pedagog" dep ataydighan boldi. Peb bala, Gokis yetekchi - "Perzentlerni yeteklesh" degen uqumni bilduridu.
Shuning bilen bille, perzentlerni qandaq yeteklesh usuli toghrisida dedaktika ilmiy meydan'gha keldi. Grek tilida bu söz dedaktikos (Men oqutimen) degen menini bilduridu.
SHundaq qilip, quldarliq tuzumide ijtima'iy ma'arip oqutquchiliri pedagog, a'ile oqutquchiliri bolsa "Mu'edib" dep eniq ayrildi.
Uzun otmey, qedimqi Yunanda mu'ellimler ichidin chong peylasoplar yetiship chiqip, mu'ellimlerning ijtima'iy orni zor derijide yuqiri koturuldi. Ularni kishiler Sopist ("Ilim guruhi") dep atap, bek hormet bilen tilgha élishidighan boldi.
Ilim guruhidikiler chong alimlar we meshhur natiq (Aratur) lardin bolup, ularning ijabiy turtkiside, miladidin burun qedimiqi Yunanda arqa arqidin akademiye (2) We inistitutlar (3) Quruldi. Ma'arip tarihida bu dewr "Klassik ma'arip dewri" dep atilidu.
Klassik ma'aripning oqutush programmisigha yette hil ders: Grek - Latin tili, natiqliq nezeriyisi, de'alektika, matematika, ge'ometriye, astronomiye we muzika kirguzulgen. Bu "Yette sen'et" dep atalghan.
Yuqiridiki yette sen'et programmisi qatarigha keyinrek yene tenterbiye maharet dersimu qoshuldi. Miladidin burunqi 776 - yili qedimqi Yunanning olumpiye degen yeride tesis qilin'ghan olimpik (4) Tenterbiye herikiti kishilerning etrapliq tereqqiy qilishigha zor turtke boldi.
Klassik ma'aripning ulugh namayendiliridin bolghan meshhur alimlar, peylasoplar we pedagoglarning eng buyuk wekilliri Soqrat (5), Prutagras (6), Demokrit (7) Qatarliqlar télim - terbiyide etrapliq tereqqiy qildurush mezmun qilin'ghan bir yurush sistemiliq pedagogika nezeriyisini otturigha qoydi. Bolupmu yawropa klassik ma'aripining eng dangliq wekili, dunyada birinchi ustaz dep shohret qazan'ghan aristotil (Miladidin burunqi 384 - 322 - yillar) miladidin burunqi 335 - yili afinada "Rokyan" namliq meshhur inistitutni tesis qilghan we chong imperator Iskende Zulqerneyinni oqutqan, iskender bu mektepke 800 taran (8) Altun hediye qilghan.
F. En'gels Aristotelni qedimqi dunyada "Hemmila pendin hewerdar chong alim idi" degen. Derweqe u, ilim - penning hemmila sahéliride ajayip zor muweppeqiyet qazan'ghan we intayin nurghun eser yazghan. Aristotel siyasiy tuzum ustide 158 hil tetqiqat élip barghan.
Aristotel ilm - penni tunji qetim uch chong kategoriye (Nezeriyiwi bilim kategoriyisi, eméliy ishlinidighan penler kategoriyisi, ijadiyet peni kategoriyisi) ge ayrip chiqqan. U matematika, logika, di'alektika we bashqa tebi'iy penlerni nezeriyiwi bilim kategoriyisige; ehlaqshunasliq, siyaset, iqtisad we istrategiyeshunasliq ilimlirini eméliy ishlinidighan penler kategoriyisige; she'ir, muzika we bashqa hemme sen'etni ijadiyet penliri kategoriyisige ayrighan.
Aristotel - yene logika ilmini keship qilghuchi, di'alektika ilmining asaschisi. SHuning bilen u yene insaniyetning tunji ma'arip qamusi - ensiklopediyining yaratquchisi, Aristotel ensiklopediyige omumiy (Insklo) ma'arip (Pidiya) degenlik bolidu, dep eng mukemmel terip bergen.
Aristotel öz qoli bilen tesis qilghan "Rokyan" inistitutida ma'arip (Pedagogika) nishanisi qilip towendiki meshhur télimatni otturigha qoyghan.
"... Grazjdanlarning hemmisini ma'ariptin erkin behrimen qilish zorur, ma'arip ularning eqliy, ehlaqiy, jismaniy jehetlerdin etrapliq tereqqiy qilalishigha uyghun bolushi kerek...".
Biraq, Aristotel idi'ologiye saheside yenila eyni zamandiki quldarliq tuzumining muteppekkuri idi. U bu tarihiy cheklimidin nerigha bosup otup ketelmidi. U özining eserlirining biride mundaq degen: "Qullar peqet söz qilishnila bilidighan qoraldur...".

* * * * * *

Élimizning Huang'he wadisi sherq klassik ma'aripining asasiy merkezliridin biri bolup, miladidin hélila burun élimizde meshhur "Jyagu" yeziqi keship qilin'ghan. Bu yeziq dunya boyiche eng burun keship qilighan yeziqlar qatarigha kiridu.
"Jyagu" yeziqi eng qedimki basquchta songek we tashpaqa qepighila yezilatti. Uninggha pal tebirliri hem yahshi - yamanliq toghrisidiki qiyaslar putuletti, bu yeziq tedrijiy islah qilinishi arqisida hazirqi Junggo yeziqi wujudtqa kelgen.
Quldarliq tuzumidiki sherq ma'aripining eng chong wekili Kungfuzi (Miladidin burunqi 551 - 479 - yillar) bolup, uning hususiy mektipide 3000 din artuq oqughuchi terbiylen'gen. Ularning ichidin 70 tin artuqraqi shu zamanning ataqliq alimliri we pedagogliridin bolup yetiship chiqqan.
Kungfuzining zamandishi peylasop Lawzi uzun yillar oqutquchi bolush bilen bille élimizde "Min fu" namliq tunji kutuphanini tesis qilghan hem özi kutuphana bashliqi bolghan.
Kungfuzining "Muhakime we bayan" namliq esiride uning ma'arip idiyisi héli keng sherhilen'gen. U "Hem oginish, hem oylinish kerek", "Oginip zerikmeslik, ogitip harmasliq" dep tekitligen.
Kungfuzining ehlaq terbiyisining yadrosi "Wapadarliq" bolup, u "Wapaning sherti mehribanliq" dep teshebbus qilatti, yene "Özung halimighanni özgige tangma" dep tekitleytti.
Kungfuzi idiyisining tesiride élimizde miladidin burun "Meripetname" namliq pedagog risalisi yezilip chiqti. Bu eser sherqning klassik ma'arip tarihida chong ehmiyetke ige bolup, uningda eyni zamandiki ma'arip tuzumi, oqutush mezmuni, metodika mesililiri sherhilen'gen.
Élimizde keyinrek birmunche yuqiri bilim yurtlirimu tesis qilin'ghan, mesilen: miladining 1 - esirde (Gherbiy hen sulalisi dewride) shotang (学堂) Mektipi, miladining 276 - yili "Gözisho" (Hanliq mektep) tesis qilinip, mensepdarliq terbiyisi élip berilghan.
Tang sulalisi dewrige kelgende Junggo ma'aripi kop derijide gullendi. Doletlik kutuphanilar quruldi. Tere we lata - purushlardin yengiche qeghez yasash keship qilindi. Bu keshpiyat sherq ma'aripini yukseldurushte zor turtke bolush bilen bille gherbning metbe'e we qeghez sana'itining rawajlinishidimu turtkilik rol oynidi.
Tang sulalisi dewride Junggo sherq ma'aripining merkizige aylan'ghini uchun, Yaponiye qatarliq qoshna ellerning oqughuchiliri turkum - turkumlep élimizge kélip bilim élip turdi.

Izahatlar:

(1) Bu atalghu Finikiliqlarning "Alpabeyt" sözidin kélip chiqqan ALPA okuz, beit oy yeni okuz qotini degen söz. Qedimqi Finikiliqlar okuzni "Muqeddes haywan" dep hesablaytti. CHunki, okuz tirikchilikning tayanchisi idi.
(2) Akademiye Yunanliqlarning bir milliy qehrimanning nami.
(3) Inistitut Grek tilida "Yerim kun ishlep, yerim kun bilim élish" degen uqumni bilduridu. U chaghda bilim élish bilen ishlepchiqirish birleshturulgenidi. Inistitutlar hawaliq baghchilarda qurulghan bolup, stodentlar yerim kun oqup, yerim kun emgek qilatti.
(4) Olimpik tenterbiye herikiti - yugurush, deska etish, at beygisi, chélishish, ressamliq, she'ir, drama, opera, muzika qatarliq musabiqe turlirini öz ichige alatti.
(5) Soqrat (Miladidin burunqi 469 - 399 - Yillar) "Bilim we ihtisas - insanning eng yuksek guzel peziliti" degen.
(6) Pilatun (Miladidin burunqi 427 - 347 - yillar) omur boyi oqutquchiliq qilghan. Miladidin burunqi 387 - yili afinada akademiye tesis qilghan, "GHayiwi dolet", "Bilim toghrisida" qatarliq kop eserlerni yazghan.
(7) Prutagras (Miladidin burunqi 481 -411 - yillar) ataqliq pedagog, birinchi qetim pedagogika mesililirini otturigha qoyghan. "Talant bilen oginish ohshash muhim" dep tekitligen.
(8) Demokrit (Miladidin burunqi 460 - 370 - Yillar) ensiklopedist alim. 52 Hil eser yazghan, "Ma'arip ademni özgerteleydu" degen.
(9) Taran - eyni zamandiki altun birliki.

Stona xanimning bala erbiye usuli

2006-09-03T17:00:00.000-07:00

Mirasokayichi(yaponiye)

　

Stona xanim waytning (stona xanim amérikiliq, wayt gérmaniyalik) dadisining <> dégen yaldama kétabini oqughandin kéyin, öz perzentini ashu usul boyiche terbiyelep kishini heyran qalduridighan ünümge érishken. Stona xanim pénsilwaniyediki pitsburg uniwérsitétida til oqutquchisi bolghanidi. U eng awwal merhum doktur jaméstin deslepki terbiye heqqide eqidige érishkenligini éytidu. Buningdin qarighanda <>ning qimmitini eng awwal chüshengen we uni bashqilargha tonushturghan kishi doktur jaméstek qilidu.

Stona xanimning wén péléto isimlik bir qizi (qisqartmisi wén) bar idi. U üch yéshidin tartip shair yézishqa kirishken, töt yéshida dunya tilida drama yazghan. Uning besh yéshidin bashlap yazghan shair, hékayiliri türlük gézit-jurnallarda élan qilin'ghan, kéyinki chaghlarda uning bezi eserliri toplam qilip neshir qilinghan. Bu eserler jama`etchilikning yaxshi bahasigha érishken.

1914-yili wén 12 yashqa kirgende Stona xanim <> dégen kitapini yézip, özining terbiye usulini ashkarlighan. Bu kitap nahayiti qiziqarliq bolup, asasiy mezmuni töwendikiche:

1

men wéngha bolghan terbiyini uning besh ezasining sézimini chéniqturushtin bashlidim. Chünki, herqandaq iqtidar ishlitilmise, meng`gu tereqi qilalmaydu, shunga balining besh ezasining sézimini imkan bar baldur ishqa sélish kérek. Behs eza ichide baldur tereqqi qildurushqa tégishlik anglash sézimidur. Shunga, anining baligha yéqimliq naxshilarni éytip bérishi bekmu muhim. Men naxsha éytalmighinimgha bekmu ökündüm. Axir <>(rim shairi wérgélning 12 babliq dastani bolup, miladidin burunqi XX yili yézilghan. ) Dastanini yeqimliq ritim bilen dékilmatsiye qilip bérishtek charini taptim. Buning ünümi nahayiti boldi. Wén <> dastanini anglash bilenla shérin uyqugha kétetti. Wén héchnimini angqiralmaydighan chaghdin bashlap men uning`gha resimlik kitaplarni körsitip, oqup bérettim. U bir némini bilmisimu awazimni anglashni, kitaptiki her xil renglerni körüshni xalaydighan bolup qaldi.

Resim sizishni bilidighan ana üchün bala terbiyelesh bekmu köngüllük ish. Men hemishe her xil weqelerni reim qilip sizip körsettim. Bundaq qilghnada balining bilish dairisini kéngeytkili bolidiken. Men wénning reng tonush iqtidarini tereqqi qildurush üchün, reng qarghusini tekshuridighan ger xil yiplarni sétiwélip, uning`gha her xil oyunchuqlarni yasap bérettim. Oghul bala qiz baligha qarighanda ötkürrek bolghini bilen reng tonush sézimini kichikidin tartip yétuldurmigende, reng tonush éngi ajizlap kétidu.

Men yene wéngha her xil renglik toplarni, yaghch oyunchuqlarni élip bérettim. Qonchiqigha güllük rexitlerdin kiyim tikip bérip, uning reng tonush sézimini tereqi qildurishqa tirishattim.

Boyaq qelemmu nahayiti yaxshi balilar oyunchiqi. Men daim boyaq qelemni wén bilen <> oynayttim. Oyunni biz mundaq usulda élip barattuq: chong aq qeghez teyyarlap, aldi bilen men qizil boyaq bilen üch millimétir uzunluqta siziq sizattim, andin wénmu qizil boyaq bilen men sizghan siziqqa teng kélidighan siziq sizatti. Men kök boyaq ishletsem, umu kök boyaq ishlitetti, eger u ishletken boyiqi méningkige oxshimisa, u utturghan bolatti-de, oyunimizni axirlashturattuq.

Wén tem-tem méngishqa bashlighanda, uning reng tonush sézimini tereqqi qildurush üchün, uni yétilep sirtqa élip chiqattim. Men uni oynatqach, derya, derex, asman, dala, imaret we ademlerning kiyim-kécheklirining reng`gining qandaq bolidighanliqi körsitishke bashlidim.

Bezide ikkimiz <> oyunini oynayttuq. Dukanlar aldidin ötüp ketkendin kéyin, men uningdin dukanning dérizisige némilerning tizilghanliqini sörayttim, uning este qaldurghini köp bolsa, uni maxtap righbetlendurerttim. Bu oyun uning nersilerge sepsélish we este qaldurush iqtidarini nahayiti téz ashurdi. Netijide, u emdile besh yashqa kirgende, nyo yorktiki bir uniwérsitétning oqutquchiliri aldida amérikining mesh`hur jeng marshini toghra, rawan dékilmatsiye qilip, hemmini heyran qaldurdi. Men wénni nersilerge tepsili sepsélish, sezgürlük bilen közitishke adetlendurdum. U ikki yashqa kirgen yili men uni güzel sen`et boyumliri dukinigha élip kirginimde, u dukandargha <> dep ularni hang-tang qaldurdi.

Wén bir yérim ayliq bolghanda dadisi uning`gha qizil shar ékilip berdi. Men uni qisqa yip bilen wénning bilikige chigip qoydum. U qolini yoqiri-töwen qilsa sharmu bir yoqiri orlep, bir töwenge chüshetti, wén buning`gha tolimu xoshal boldi. Shuningdin kéyin men her heptide oxshimaydighan sharlarni almashturup, uninggha <>,<>,<>,<>,<<éghir>> deydighan süpetlesh sözlirini asnla ögettim. Men yene uning`gha qum qeghez chaplanghan penerkiler bilen birge bashqa nersilerni tutquzup, <>, <> dégen sözlerni ögettim.

Kichik balilar qoligh atutqan nersini aghzigha sélishqa amraq kélidu. Biraq, bowaq chéghidin tartip undaq qilmasliqqa ugense, bu adetni özgertkili bolidu, bindaq bir külkilik ish yüz bergenidi: wén ikki yas chéghida men uni bir dostumning oyige élip barghinimda, dostumning qizi pireniklerni men pishurdum, dep aldimizgha élip chiqip qoydi. Bu chaghda wén <> dep dosttumning qizini ongaysizlandurup qoydi.

Wénni terbiyelesh jeryanida, men uni birer ishtimu zorlimidim. Bala digen janliq nerse, shundaq iken u eqil-idrikini bihude zaye qilmay, ünümi bolghan ishlargha serp qilishi kérek, shundaq qilghanda bala özining qilishqa tégishlik ishlirining barliqini hés qilip, qalaymiqan uyaq-buyaqqa chépip yürmeydu, zérikishlik hés qilmaydighan, achchiqlanmaydighan, yighlimaydighan bolidu.

2

balilar bowaq chéghidin tartipla ademler bilen nersilerning awazigha bekmu diqqet qilidu. Buningdin balilargha baldur til ögitish imkaniyitining barliqini bilgili bolidu. Wén bowaq chéghidila men uning`gha xuddi gep uqidighan balilargha sözligenge oxshash sözlep bérettim. Biraq men dunyadiki kopunche anilargha oxshash uning`gha yérim-yarta geplerni ögetmidim, chünki yérim-yarta gep ögetkende, bala chong bolghandin kéyinmu gepni pütün qilalmaydighan bolup qalidu. Bu balilar üchün toldurwalghili bolmaydighan ziyan.

Taft uniwérsitétining dokturi barning qarishiche, ademning hayatida bowaqliq dewr eng muhim dewr bolup, bu dewrde her xil charilerni ishqa sélip, balini jismani, rohiy jehettin saghlam östürüsh kérek iken. Nurghun kishiler chare amallar arqiliq balini jismani, rohiy jehettin saghlam östürüsh kérek, digenni anglisa heyran qalidu. Bundaq digenlik—baligha baldur til ögitish dégenliktur. Bu jehette nurghun kishiler tamamen xata oylarda bolup keldi. Til-pikir qilish qorali. Baligha baldur til ögetmigende, bala rohiy jehettin saghlam ösüp yétilelmeydu. Mubada bala alte yashtin ilgiri toghra telebbuz qilalaydighan qilip terbiyelense, mundaq bala choqum bashqa balilargha qarighanda baldur yétilidu, herqandaq waqtta bashqilar unungdin ötüp kételmeydu.

Dunyada nurghun aliy terbiye körgen kishilerningmu teleppuzi toghra bolmay qalidu yaki giramatikisi xata bolup qalidu. Bu ularning baliliq dewridiki til jehettin yaxshi terbiyelenmigenligidin bolghan. Men bilidighan bir nechche uniwérsitétitning oqutquchisi bilen ikki neper yazghuchi del mushu tiptiki kishilerdur.

Wén tughulghandin kéyin, men imkaniyetning bariche uning`gha toghra we sap teleppuzdiki éngliz tilini dawmliq sözlep berdim. Uning`gha hergiz yérim-yarta geplerni qilmidim. Maqal temsillerni ögitishke ehmiyet berdim. Maqal temsillerning menisini balilar chüshenmigini bilen, kéyin pikir qilishning bara-bara chongqurlishishi, yéngi qarashlirining turghuzulkishigha egiship, uning menisini chüshinidighan bolidu. Shunglashqa, maqal-temsillerni özliksiz tereqi qildurush kerekki, hergiz chetke qéqishqa bolmaydu, chetke qéqish dewrning keynide qalduridu. Wén emdila bir yashqa kirgende bir dostum uning`gha <<>> dédi. Wén derhalla <> dep dostumni hang-tang qaldurdi.

Waytning dadisi yüz yil ilgiri sinaq qilghinidek, menmu wénning tili chiqmighan chaghda uni öy ichide kötürüp yürüp, asta we éniq telepuzda uning`gha <> dep ögettim. Netijide, u bir yashqa kirgede hemme gepni qilalaydighan bolup bashqilarni heyran qaldurdi. Yoldishim bashqilargha: <> deytti.

Bowaq chéghida ögengen tilning balining pütkül hayatigha tesr körsitidighanliqini ishengenlikim üchün, izchil halda teleppüzining toghra bolishigha diqqet qilip, giramatikiliq tüzilishi toghra bolghan sözlerni ögitishke ehmiyet berdim. Spénsér 1920-1903 engiliyining pelsepe, pidagogika alimi bolup, <> dégen kitabini yazghan. 60 yashqa kirgüche grammatika oqumighan. Emiliyette qarighanda giramatika tilgha qarighanda anche muhim emes, bolupmu balilar üchün téximu shundaq. Til giramatika arqiliq emes, , qulaq, éghiz arqiliq ögitlgechke, wén sekkiz yashqa kirgenge qeder men uning`gha sap tilnila ögettim.

Balilar söz qilishqa bekmu héris, hetta bek kichik balilarmu birer sözni biliwalsa, uni qayta-qayta tekrarlashni yaxshi köridu, shunga men ularning bu alahidilikidin paydilinip, balilar asan biliwalidighan, qiziqidighan sözlerni jumle qilip wéngha yadlatquzdum. U bularni nahayiti tézla biliwélip, xoshalliqida qayta-qayta yadlaydighan boldi.

Kéyin men bu jumlilerni jet el tillirigha terjime qilip ögetken chaghdimu, u asanla yadqa éliwalidighan boldi. Öz tejiribemdin qarighanda, ademning hayatida bir yashtin besh yashqiche bolghan mezgil til qabiliyiti taza yétilidighan mezgil iken.

Men imkaniyetning bariche wéngha asasliq chet el tillirini baldurraq ögitishni oylighan bolsammu, lékin u én`giliz tilini rawan sözleshtin ilgiri uning`gha <> dastanini yadlatquzghandin bashqa chet el tili ögetmidim. Bir tilshunasning éytishiche, baligha bir waqitning ichide ikki üch xil chet el tilini ögitishke bolarmish. Biraq, öz tejiribemdin qarighanda, bu bala üchün azap bolup, netijide birer döletning tilinimu yaxshi ögitelmeydu. Wén éngiliz tilini yaxshi sözleydighan bolghandin kéyin, uning`gha derhal ispan tilini ögettim. Buningda yenila uning anglash iqtidarini östürüsh usulini qollandim.

Aldi bilen ispan tilini ögitishimdiki sewep, yawropadiki dölet tilliri arisida ispan tilini ögitishimdiki sewep, yawropadiki dölet tilliri arisida ispan tili eng asan. Balilarning til öginish qabiliyiti kishini heyran qaldurarliq derijide téz ösidiken. Wén besh yashqa kirmestinla sekiz döletning tilida öz meqsidini ipadileydighan boldi. Eger men uning`gha til ögitishni dawamlashturidighan bolsam, on yaki yigirme döletning tilini bimalal öginiwélishi mumkin idi. Biraq, men buningdin kéyin dünya tili omomyüzlük ishlitidighan ammibap tilgha aynilishi mumkin. Dünyadiki barliq tillarni öginip ketkili bolmas. Dunya tilinila yaxshi ögense bolar, dégen oy bilen bashqa tillarni ögitishni toxtatim.

Mubada men yene bir qétim terbiyelep qalsam, én`giliz tilini ögitip bolghandin kéyinla, dunya tilini ögitishke bashlaymen. Dunya tili nahayiti asan til. Tolistoyning dunya tilini bir saet öginipla, dunya tilida xet yazalighanlighigha qarighanda, herqandaq baligha böshüktiki chéghidin bashlapla dunya tilini ögetkili bolidu.

Wén töt yashqa kirgende dunya tilida yézilghan kitaplarni oquyalaydighan we bashqilar bilen bimalal sözlisheleydighan boldi. Shu yili dunya tilida drama yézip, bir xanimning yardimide uni sehnileshturdi. U élimiz üchün élip éyitqanda dunya tilida yézilghan tünji sehne esiri idi. Ikkinchi yili wén dunya tilini bashqa balilargha ögitishke bashlidi. U méning til ögütüsh usulum boyiche ders mezmunini oyungha singdürüp balilargha ögetti we bu jeryanda nurghun til oyunlirini ijad qildi

Wén hazir (1916-yili) <> jem`iyitining bashliqi. Bu jemi`yetning bashliqi. Bu jemi`yet herqaysi el ösmürlirining dosutliqi ashurush, herqaysi el xelqliri arisidiki cholta irqiy qarashlarni tügitip, tinchliqni baldur qolgha keltürüshni meqset qilghan. Bu jemi`yetning ezaliri dunya tilini bilishi, uningdin bashqa az dégende birer döletning ösmürliri bilen xet arqiliq alaqilishish mejburiyitini ada qilalaydighan bolishi shert qilinghan. Jem`iyet ezaliri her ayda yighip, chet el ösmürliridin kelgen xetlerni ünlük oqup, shu döletning örüp-adetlirini we tebi`I menzirlirini xuendingda tonushturidu. Jem`iyet ezaliri yene chet ellikm ösmürler bilen marka, atkiritka we xer xil nepis kichik boyumlarni öz ara almashturidu. Wénning nersilirini herqaysi el baliliri éwertip bergen. Buning ichidiki eng qimmetlik boyimi jong`goluq bir ösmürning chong bir parqiraq jong`go qeghizige dunya tilida yazghan besh ming xetlik jong`go tarixi idi. Her qandaq tarixni öz dölitidiki kishiler yazsa, chet ellikler yazghandin yaxshi bolidu. Dölitimizde jong`goning, yaponiyining nahayiti kop tarixiy kitapliri bar, bularning köpinchisini amérikiliqlar zhong`goda we yaponiyede üch-töt ay turghandin kéyinla yézip chiqqan. Mundaq tarixiy kitaplardin zhong`goning yaki yaponiyening heqiqiy tarixini toluq bilgili bolmaydu.

<> jem`iyiting ezaliri dunya tilini teshwiq qilish bilen shoghillinidu. Wén melum bir jaydiki puti méyip balining öz hayatidin bizar bolup yurginini bilgendin kéyin, derhal uni izdep tépip, uning`gha dunya tilini ögetti. Shuning bilen bu bala tézla rohlinip, dunya tilida bashqa döletlerdiki ösmürlerge xet ewetti. U kün boyi atirtka, ösümlükler ewrishkisi we bashqa nepis boyumlarni almashturush bilen hepiliship yurgechke, turmushning nahayiti menilik ötiwatqanliqini hés qilmaqta. Méningche, dunyadiki nahayiti nurghun balilar mana mushundaq bextiyar turmushtin behriman bolushqa muhtaj.

Wén besh yash waqtida, her xil yéqimliq balilar naxshilirini dunya tiligha terjime qilishqa kirishti. U, bu naxshilar bekmu lerzan we yéqimliq, uni dunya tiligha terjime qilsam, nurghunlighan balilar xosh bolidu, dep oylatti. Kéyin bu naxshilar shimali amérika dunya tili jem`iyiti teripidin neshir qilindi. Netijide, dunya tilini qollighuchilar téximu köpeydi. Stnford uniwérisitétining rim tili profésori doktur grato bu naxshilar toplimigha baha bérip: <> dégen idi.

Wén hazir eng yash oqutquchi bolup tonuldi. U oqutiwatqan oqughuchilarning köpinchisi besh yashtin on töt yashqiche bolghan ösmürlerdur. U köp hallarda oyun oynash, naxsha éytishtek shekiller arqiliq ders ötidu, bezide oqughuchilirini moziygha apirip, u yerdiki asar etiqilerni körsitidu. U ders ötüshtin ilgiri nurghun qoshumche matiryallardin paydilinidu.

Wén dunya tilini ögütishte, dunya tilida yézilghan maqalilarni kishilerge tonushluq, daim éytilidighan yéqimliq ahanglargha sélip, naxsha qilip oqughuchilargha éytquzush usulini qollandi. Burn men pitisborig uniwérisitétida oqutqichiliq qilghinimda, bi charini ishlitip nahayiti yaxshi ünümge érishken idim. Wén buningdin bashqa yene dunya tili derslikining paydilinish matériyalinimu tüzüp chiqti.

3

men tünji qétim deslepki terbiye eqidisini turghuzghan kishi merhum doktur jamis idi. U hemishe <> deytti.

Oyun oynash dunyadiki janliqlarni mahariti. Barliq jan-janiwarlar bir-biri bilen oynishidu, aslan anisining quyruqini oynaydu, küchük anisini chishlep oynaydu. Aslanning quyruq oynishi chashqan tutush maharitini östürüshni meqset qilsa, küchükning anisini chishlep oynishi kelgüside wehshi haywanlar bilen élishish maharitini östürüshni meqset qilidu. Balialrmu kelgüside özige lazim bolghan iqtidarni östürüsh üchün oyun tallap oynishi kérek, oynighan oyuni kelgüside kéreklik bolghan maharetni yétildürüshke uyghun bolishi kérek. Ata-ana bolghuchi balining 'htiyajigha qarap oyun tallap bérishi, balilargha yétekchilik qilishi hemde birge qoshulup oynap, balining saghlam yétilishi, eqil-idrikining tereqqiy qilishigha türtke bolishi kérek.

Men wénni terbiyelashte pütünley oyun sheklige tayandim. U alte ayliq bolghanda, yatq öyning töt témigha bir métir uzunluqa qattiq qeghez chaplap, uning ustige qizil qeghezde qiyilghan herp we isim yézilghan taq sözlerni chaplidim, andin birdin onghiche bolghan séfirni on qur qilip chaplap, astigha addi notilarni yézip qoydum.

Balilar körüshke qarighanda anglashqa qiziqidu. Shunga, men wéngha herplerni oqup bérettim. Men naxsha éytishni bilmigenlikimge bekmu ökündüm. Hélimu yaxshi wénning inikanisi naxsha éytishni bilidiken. Men inikanigha heriplerni körsetsem u bularni naxsha qilip éytip béretti. Alte ayliq bowaqqa bundaq qilish, xuddi ishekke ghijek chélip bergendek ish bolsimu, u her küni bularni tekrar anglap turghini üchün herplerni tézla biliwaldi. Andin men herplerni parche qeghezlerge yézip ularni qoshup oqushni ügetettim. Buningda mundaq usul qollandim: aldi bilen resimlik kitaptiki müshükning süritini körsitip, uni <> deydighanlighini ögettim. Andin tamdiki <> dégen xetni körsitip köp qétim <> dep oqup berdim. Heripler ichidin <>, <> we <> geriplirini tépip uni qoshup <> dep oquydighanliqi körsettim. Buni wén bilen ikkimiz oyun shekli arqiliq élip barghan bolsaqmu, men uni her qétimda yaxshi qildin gdep righbetlendürüp turdum. Shuning bilen wén bu oyunni yaxshi körup qaldi. Biz mushu tertip boyiche oyunni bir qanche qétim tekrarliwiduq, wén axiri musteqil oyniyalaydighan bodi. Biu jeryanda men uni peqet zorlimidim.

Bu xil terbiye arqiliq wén bir yérim yashqa kirmeyla kitap oquyalaydighan boldi. U kitap oquyalaydighan bolghandin kéyin, terbiyeleshmu asanlashti. U özligidin kitap oqushni yaxshi kórüp qaldi.

Men wénni meqsedlik kitap oqushqa adetlendürdüm. Meyli kitap oqushta bolsun yaki birer ishni qilishta bolsun uningda melum meqsed bolishi kérek. Meqsetsiz ish körüsh-salametlikke we rohiy haletke paydisiz. Wén özining <> dégen kitapni yazghanda, ottuz nechche xil paydilinish matiryalini körüp chiqip, her qaysi döletlerning rozjdéstow bayrimini ötküzishtiki örip adetlirini tetqiq qildi. <> dégen kitabini yézish waqtida, her qaysi döletlerning bu bayramni ötküzüsh aditini tetqiq qilish üchün, pitisburgdiki barliq kitapxana, kutupxanilarni bir qanche qétim arilidi. <> dégen kitapni yazghandimu her küni haywanat baghchisigha barghandin sirt nurghun matiryallardin paydilandi.

Men kishilerning muzika bilishini hayatidiki bir bextlik ish dep qaraymen. Shunglashqa, men wén böshüktiki chéghdila, uning`gha muzika qarishini singdurush üchün, <> dégen awazlarni chiqiralaydighan muzikiliq saetni sétiwaldim hem qedimki, hazirqi mesh`hür muzikilarni asta chélip bérip quliqini kömdürüshke bashlidim.

Wén`gha muzika anglitip bergendin bashqa, her küni balilarning tili asan kélidighan naxshilarni uning`gha oqup berdim hem uni muzikigha chüshürüp usul oynashqa ögettim. Beziler usul oynashqa qarshi, méningche undaq qarash xata. Bir doktur, gréklar bilen rimliqlarning beden tüzülishining güzel, ziba bolishi, ular kichikidin tartip usul oynashqa adetlengenlikidin bolghan, dawamliq usul oynap bergenlerning téni saghlam, beden tüzilishi ziba bolidu, dégenidi.

4

balilargha muzikini kichigidin tartip ögitish kérek. Biraq, dölitimizde balilar yette sekkiz yashqa kirgendin kéyin muzika meshiqi qilduruwatidu. Undaq qilghanda balining muzika anglash iqtidari chéniqmaydu, yene kélip bu baligha bésim bolup qalidu. Uning üstige hazir muzika ögitishte naxsha ögitilmey, muzika mahariti köprek meshq qilduriliwatidu. Bundaq qilghanda balilar muzikigha qiziqmaydighan bolup qalidu. Derweqe maharet muhim, biraq balining muzikigha bolghan qiziqishini közde tutmay, maharetni quruq tekitliwergen bilen bolmaydu.

Kichik balilar royal qatarliq muzikilarni tutup oynashni yaxshi köridu. Shunga, ularning mushu alahidiligidin paydilinip, muzikigha ilhamlandurush kérek. Baligha apisi sel-pel yardem qilsila, bala her xil muzikilarni öginiwalalaydu. Wén meshiq deptirige özi ijad qilghan nahayiti köp muzikilarni yazdi. Bu xuddi kichik waqtida chüshken süretke oxshash bolup, kéyinki chaghlarda körse kishige huzur bégishlaydu.

Men burunqi usulum boyiche oyun shekli arqiliq wéngha royal ögettim.

Méning bir dostum bar idi. Balisining muzika oqutquchisi uning balisigha bir yil iskiripka xhélish maharitini ögetken bolsimu, balisi iskiripka chélishni peqet öginelmeptu, eksiche iskiripka öginishtin bizar boptu. Helium yaxshi, wénning muzika oqutquchisi yoqiriqi usulni qollanmidi.

Wén iskiripka ögengende, men uning`gha royal bilen tengkesh qilip bérettim, shunga u muzikini hewes bilen ögendi. U hazir royalnimu, iskiripkinimu nahayiti yaxshi chalalaydu.

Wén adettiki maqalilarni yazalaydighan bolghandin bashlap, uni kündilik xatire yézishqa adetlendürdürdüm. U ikki yéshidin tartip kündilik xatirini boshahsmay yazdi. Yamghur yaqqan künliri u sirtqa chiqip oynimighchqa, kündilik xatirisini élip köridu. Bu chaghda u özining kichik chaghlirini eslep xush bolup kétidu. Bu kelgüside uning balisi üchünmu qiziqarliq oqushluq bolup qélishi mumkin.

Gézi kelgende shunimu éytip qoyayki, bala terbiyeligen chaghda anining özimu kündilik xatire tutup balisining ösüp yétilishi we her qaysi jehetlerdiki ilgirilesh ehwalini tepsili xatirilesh kérek. Bu xatire kelguside balilar üchün qimmetlik miras bolup qalidu, shundaqla ularmu balilirini terbiyiligen chaghda uningdin paydilinishi mumkin.

5

tebiet-dunyada jelp qilish küchi eng yoqiri bolghan oqutquchi, uning terbiyelesh dairisi cheksiz. Biraq, dunyadiki nurghun balilarning bu oqutquchi bilen üchürishish pursitige érishelmesliki kishini tolimu epsuslanduridu.

Buningdin 100 yil ilgiri waytning dadisi waytni dalilargha egeshtürüp chiqip, haywanlar, ösümlükler heqqide nurghun qiziqarliq weqeliklerni sözlep bergeniken. Menmu wénni imkan bolsila dalilargha élip chiqip, zoologiye, botanika, méniralogiye, fizika, ximiye, géologiye, astronomiye ilmige ait weqeliklerni sözlep bergen idim. Wén bilen dalilargha chiqqanda bolsun, her xil yawa gül, reng`gareng tashlarning ewrishkisini yighqanda bolsun yaki qushlar, hasharetlerning hayatini küzetkende bolsun, ikkimiz bu heqte muhakime qilishattuq. Wén mikroskopta nersilerni közitishke bekmu xushtar idi. U téxi bu heqte qiziqarliq hékayilerni yézip chiqti.

Wén ösümlüklerni bekmu yaxshi köridu. Shunglashqa, u nurghun ösümlük ewrishkisini yighdi. U dunya tilidin paydilinip, dunya tilini bilidighan dostliri arqiliq her qaysi döletlerning ösümlük ewrishkilirini, ulugh zatlar, mesh`hor qehrimanlarning munarliridin hem qedimki urush meydanliridin nurghun gül ewrishkilirini toplidi.

Burun wén képinek léchinkisidin bek qorqatti. Uning`gha men léchinkining chirayliq képinekke aylinidighanliqini sözlep bergendin kéyin qoriqmaydighan boldi. men uning`gha yene chümüle bilen hesel herisining hayatini sözlep bergendin kéyin, wén ularning ömlükige qiziqip, sériq here bilen erkek herining hayatini tetqiq qildi hem bu heqte bir maqale yazdi.

Wén hazir qong`ghuz üstide tetqiqat élip bériwatidu. Uning éytishiche, qong`ghuzning yéngi turini tépip chiqish yolida izdinip, qong`ghuzgha ait nurghun kitaplarni oqudi. Qish peslide dalida qong`ghuz bolmighachqa, kanigén tetqiqat ornigha bérip qong`ghuz ewrishkilirini tépip tatqiq qildi.

6

hékaye éytish—bala terbiyeleshning eng ünümlük usuli. Hékaye balilarning este qaldurush iqtidarini ashurup, tepekkurini échip, nezer dairisini kéngeytidu.

Wénning tili chiqmighan chaghdin tartip men uning`gha yunan, rim we gherbiy yawropaning nurghun riwayetlirini éytip bérishke bashlidim. Uning tili chiqish bilen teng men uningdin weqeliklerni drama shekli bilen oynap berdim. Men yene wénning astnomiye ilmige bolghan qiziqishini ashurush we uning ehmiyitini bildürüsh üchün, <>diki riwayetlerni chöchek qilip, uning`gha éytip berdim. Edebiyat tetqiqati bilen shoghillinish üchün riwayet bilish kérek.

Wén kichikidin tartipla her xil sheilerni este qaldurush üchün, körgenlirini nezme qilip yézip chiqatti. Nezme nesirge qarighanda asan este qalidu. Uning yazghan nezmlirining bir qismi yéqinda <> dégen témida neshir qilindi.

Tarixtiki ishlarni oqughandin kéyin, uni drama qilip oynisa este téximu yaxshi qalidu. Méningche, mekteplermu mushundaq qilsa bolidu. Repitis qilishqa anche köp waqit ketmeydu, shundaqla künde qilishqimu bolidu. Hazir mekteplerning oqutush tarixi xuddi yilnamige oxshap qalghachqa, oqughuchilar elwette uning`gha qiziqmaydu.

Wén sekkiz yashqa kirgende, dadisi uning`gha iskilit modélini körsitip turup, fiziologiye ilmini ögetti. Kéyin dadisi sayahetke chiqip ketkende, wén ustixan, buljung gösh, ichki ezalarni nezme qilip yadliwaldi. Dadisi qaytip kelgende, uning bu ishidin bekmu heyran qaldi. Wén fizilogiyege ait tibbiy ilimni tetqiq qilish üchün, yémeklikler we türlük késellikler heqqidiki bilimlerni ögendi.

Balining ösüp yétilishige paydiliq bolushi kérek, dégen yüzlinish boyiche, men wén`gha türlük bilimlerni ögettim. Dunyada shundaq kishiler barki, ular nurghun kitaplarni oqughan, her xil sheiler heqqidiki bilimlerni bilgen bolsimu, lékin bularni özila bilip, sirtqa chiqarmaydu, jem`iyetke qilche payda keltürmeydu. Men wénning ashundaq ademlerdin bolup qélishini xalimaymen. Méning yonilishim jem`iyet, insaniyet üchün xizmet qilish idiyisini uning wujudigha singdürüp, uni jem`iyetke, insaniyetke paydiliq adem qilip yétildürüshtin ibaret.

7

bügünki kündiki aliy mektep oqughichiliri latin tili ögünishke öchlük qilidu, chünki ular latin tili asasini hazirlimighan. Men balilarda latin tili asasini baldur turghuzush kérek dep qarighanliqim üchün wén böshüktiki chéghidila uning`gha latin tilini ögettim. Latin tili rim tilining anisi, uni öginiwalsa, fransuz, ispan we italiyan tillirini asanla öginiwalalaydu.

Mekteplerde latin tili körsetküch jedwili arqiliq ögitilidu, méningche bundaq qilish xata. Men wén`gha latin tilini ögitishte, aldi bilen uning`gha oqup bérip, uning quliqini köndürdüm. Wén töt yash chéghida bir latin tili oqutquchisigha latin tili bilen söz qilsa, u oqutquchi wénning sözini peqetla uqalmaptu. Dunyada ene shundaq bir munchilighan latinshunaslar barki, ular latinche kitaplarni oquyalaydu, biraq latin tilida sözlishelmeydu.

Balilarning til öginish iqtidari haqiqeten heyran qalarliq derijide küchluk bolidiken. Wénning éngilizche tili chiqishi bilen teng, men uning`gha men uning`gha 13 döletning tilida <> dégen sözni ögettim, u bu sözni asanla öginiwaldi. Öginish usulum mundaq boldi: men 13 qorchaqni 13 döletning wekili qilip yasidim. Her küni wén bu döletlerning wekili bolghan qorchaqlar bilen her qaysi döletning tilida <> dep amanlishidu. Men yene wéngha künde latin tilida tüzülgen jümlilerni ögettim. U besh yashqa kirgende <> dastanining birinji jildi bilen ataqliq yazghuchilarning 500 misiradin artuq shéirini yadqa éliwaldi.

Til öginishte tilning menbiyi üstide izdinish élip bérish tolimu paydiliq. Wén kichikidin tartip til menbesi üstide izdinishqa adetlendi. Uning til heqqide qaldurghan xatirliri nahayiti köp bolup, bir jümle latin tili ögense, uning`gha egiship kélidighan bir nechche xil yasalma sözlerni tépip, uni xatirisige yéziwalatti. Biraq, méning eng ünümlük til ögitish usulum oyun shekli arqiliq arqiliq til ögitish bolup hésaplinidu.

8

her qaysi penler ichide, Balilarning matémetikigha bolghan qiziqishi susraq bolidu. Men wéngha sanlarni sanashni, tötinchi babtiki misallar arqiliq ögitish usulini qolliniwidim, u san sanashni asanla biliwaldi. Men uning`gha soda dukinidin mal élishni dorash oyunini oynatquzush usulini qolliniwidim, u pul sanashni asanla öginiwaldi. Biraq, u kerre yadlashta asanl azérikip qaldi. Bu uning tünji qétim öginishtin zérikishi idi. Men besh yashliq baligha kerini ölük halda yadlatquzsa bolmaydiken dep oylap, eslidiki aditim boyiche kerrini naxsha qilip ögitiwidim, bumu oxshashla unum bermidi.

Wén besh yéshida sekkiz döletning tilida sözliyeleydighan boldi. Uning nurghun shé`ir, hékayiliri arqa-arqidin gézit-zjornallarda élan qilindi. Uning riwayet, tarix, edebiyattiki bilimi ottura mektepni püttürgenlerning sewiyesi bilen teng kélidu. Biraq, uning kerre yadlash sürit asta, mne uningdin bekmu ensiryttim. Uning etrapliq yétilgen bextlik adem bolishini tolimu arzu qilattim. Wénning matimatikigha qiziqmaslighi méni téximu azaplidi. Biraq, men uni kerre yadlashqa mejburlimidim, chünki bundaq qilish uning xaraktérining yétilishige ziyanliq idi.

Men bir matimatika oqutquchisining meslihiti boyiche, aldi bilen uning matimatikigha bolghan hewisini qozghashqa tirishtim. Mesilen, men bir qachigha purchaq bilen tügmini arilashturup salattim. Andin her ikkimiz uni siqimdap élip qanchilik purchaq, qanchilik tügme alghanlighimizni sanayttuq. Üzüm yégende uriqini qaldurup, her birimiz qanchilik üzüm yigenlikimizni sanayttuq. Purchaq aqlighnada ikki qasirmaqning ichidin qanche purchaq chiqidighanliqini sanayttuq. Bashqa hésaplarnimu mushu oyun shekli bilen chiqirattuq. Shuning bilen wén hésap oyunlirini bekmu yaxshi körüp qaldi. Lékin, matimatika oqutquchisining étishiche, hésap oyunigha ménge köp serp qilinghachqa, her qétimqi oyunni 15 minuttin ashuriwétishke bolmaydiken. Bir qanche heptidin kéyin, biz purchaq, tügmilerni ikki yaki üchtin qoyup, ularning qanche bolidighanlighini depterge yézip chiqarduq hem netijisini tamgha chaplap qoyduq. Buning bilen wén ikkige ikkini köpeytse töt bolidighnaliqi öginiwélip tolimu xoshal boldi. Men hemishe wén`gha bazardin nerse-kérek sétiwélish oyunini oynatquzup, alghan nersilerning uzunluqi, sani, éghirliqini xulase qildurattim.

Yoqiriqi usullarning netijiside, wén nahayiti tézla matimatikigha ishtiyaq baghlidi. Shuning bilen u algebra, géométiriyelerni tebi`iy halda yaxshi körüp, bérilip öginidighna boldi.

9

nurghun balilar bala yighlighan haman balini émitidu yaki yeydighan nersilerni bérip uni bezleydu. Méningche, bundaq qilish xata, chünki bala kün boyi yep-ichish bilenla bolmaydu, belki yene her xil awzlarniu anglashni, nersilerni körüshni xalaydu. Wén yihglisa, men uning`gha xer xil awazlarni chiqiridighan oyunchuqlarni bérettim. Baligha yémeklikni heddidin köp berse, bala döt, galwang bolup qalidu yaki türlük késellerge giriptar bolup qalidu.

Balilarning her jehettiki iqtidarini toluq yétüldürüsh kérek, shunga ularning oynaydighan oyuni iqdidarining jari qilinishi, salametliki, rohi haliti we exlaqiy jehette etrapliq yétilishige paydiliq bolishi kérek. Ularning eqil-idiriki bihude ishlargha serp qildurmasliq kérek. Balilar dorap oynashni yaxshi köridu, bu oyun balilarning zéhni quwwitini ashurushqa bekmu paydiliq, shunga bu oyunni köprek oynatquzush kérek. nyu yorkta mexsus balilar tiyatirxanisi bar, méningche bundaq tiyatirxanilarni köprek sélishi kérek. Kinolar üstide her xil sö-chöchekler bolidu, méningche muwapiq tallan`ghan programmilarning terbiye qimmitimu yuqiri bolidu. Men hemishe wénni balilarning nadir tiyatirliri, kinolirigha élip barimen, qaytip kelgendin kéyin körgenlrimizni dorap oynaymiz, adem yétishmise qorchaqlarni rolgha qoshup chiqirimiz.

Balilar öz iqtidarini yétilduridighan oyunlarni oynashqa amraq.

<> oyuni balilarning sézish iqtidarini ashurushqa paydiliq. Men daim wén bilen bu oyunni oynap, uningközini étip qoyup nersilerni tapquzimen.

Wénning körüsh iqtidarini ashurush üchün, purset bolsila shire ustige shahmat, purchaq qatarliq nersilerni qoyup <> dégen oyunni oynaymiz. Ghizalanghan chaghda men uningdin wazida nechche alma barliqini, shire üstide qanche xil nazu németning qoyulghanliqini, yol yürgende yolning chétide némilerning barliqini soraymen. Bu oyun balini zérekleshturup, este qaldurush iqtidarini yétildüridu.

10

bala terbiyesi balining zéhniy-quwwitini ashurush bilenla cheklinip qalmastin, exlaq-pezilitini yétildürüshnimu öz ichige alidu. Yüksek peziletni bala böshüktiki chaghdin bashlap yétildürüsh kérek. Balilarning qelbige exlaq- pezilet uruqi qanche baldur sélinsa, ünümi shunche yoqiri bolidu. Doktor prinsé <> dégenidi.

Exlaq-pezilet, salametlik, qabiliyet jehette etrapliq yétishken kishi ghayilik kishi bolidu. Tenterbiyegila ehmiyet bérip, baqisi bilen kari bolmighanda, adem yirginishlik yawayilargha aylinip qélishi mumkin. Eqliy terbiyegila bérilgende, bala kelgüside késelchan ademge aylinip qélishi yaki jemiyetke yük bolup qélishi mumkin. Exlaqiy terbiyegila ehmiyet bérip, bashqa terbiyege sel qarighanda, oxshashla késel körpisi bolup qélishi mumkin. Shunglashqa, balilarni exlaqiy, eqliy, jismaniy jehette etrapliq yétildürüshke ehmiyet bérish kérek.

Bala—ata-anining kölenggisi.balilarning exlaqiy-pezilitini yétüldürüsh üchün, ata-ana bolghuchi semimiy, pak bolush jehette balilargha ülge bolishi kérek. Balilar yaxshi-yaman ishning hemmiside ata-anini ülge qilidu. Shunga waytning dadisi <<>> dégenidi. Adette anisi yasanchuq bolsa, qizimu yasanchuqluq qilidu. Anisi witildaq bolsa, qizimu gepdan kélidu. Dadisi haraqkesh bolsa, oghlimu haraqkesh bolidu. Dadisining aghzi biseremjan bolsa, balisiningmu aghzi yaman bolidu. Bularning hemmisi daim körülüp turiwatqan ishlar. Beziler, balilarning qelbi tesewwur qilip bolmaydighan chong ékinzar, idiye uruqi chéchilsa, heriket hosuli, exlaq uriqi chéchilsa, istiqbal hosuli élinidu, déyishidu.

Balini heddidin ziyade erkilitip yaki heddidin artuq döshkellep, haqaretlep chong qilmasliq kérek. Buni igilesh bekmu muhim. Men wénni terbiyeleshte mana shundaq qildim. Bir küni wén dostining öyige bérip oynap kelmekchi boldi. Men uning`gha, choqum saet on ikki yérimda qaytip kelgin, dep éytim. Biraq, néme üchündur u del nwaqtida yétip kélelmey, on ikki yérimdin on minut ötkende andin qaytip keldi. Men uning`gha bashqa söz qilmay saet istirilkisini körsitip qoydum. Wén shu haman özining toghra qilmighanliqi bildi. Tamaqtin kéyin u alirap kiyinishke bashlidi, chünki biz her heptining ikkinji küni tiyatir körgili barattuq. Men uning`gha saetni körsitip, ülgürelmeydighanliqimizni éyttim. U pangngide yihgliwetti. Tiyatirni körelmigini üchün uni kinoghimu élip barmidim. Men bu arqiliq uning`gha sözimni éside tutmisa bolmaydighanliqimni bildürdüm.

Wénda yaxshi exlaqiy-peziletni yétildurush üchün men meshghulat jedwili tüzdüm. Bu heptilik jediwel bolup, 13 grafik (boysunush, qaide-yoson, keng qorsaq, méhriban, batur, sewrchan, semiymiy, xushxuy, pakiz, ishchan, temkin, tirishchan we chaqqan) sizdim. Eger uning herikiti pezilet grafisidiki telepke uyghun bolsa, qizil yutuz, eksiche bolsa, qara yultuz chaplap, her heptining altinji küni xulasilidim. Qizil yultuz köp bolsa, kitap, lénta, preniklerni élip berdim. Qara yultuz köp, netijisi yaxshi bolmisa, élip bermidim.

Bu heriket jedwili heptining altinji küni xulasilinip bikar qilinghachqa, u pütün gheyriti we ümüdini kéyinki heptide qara yultuz élip qalmasliqqa qaritatti. Méningche, buning ünümi bir qeder yaxshi bolidiken.

12

saghlam turmushning bolmaslighi balilar hem chonglar üchünmu oxshashla qorqunchluq. Saghlamliq bolmisa tebi`iy we sün`iy güzelliktin behriman bolghili bolmaydu. Shunglashqa, balilarning salametliki nahayiti muhim. Balining salametliki üchün eng muhim nerse sap hawa bilen sap sudur. Balining yémekliklerni yaxshi hezim qilishi üchün tamaq waqtida shad-xoram, azade muhit yaritip bérishi kérek. Külüsh-hezim qilishqa paydiliq. Külke-adem bedinining ösüshidiki muhim amil.

Kishiler wénning beden qurulishi we saghlamliqigha qarap heyran qélishidu. Töwende men wénning saghlamliqini ashurushta qollanghan usulumni tonushturup otey:

Yoqirida men shad-xoramliq saghlamliqning achquchi ikenlikini éytim. Men hemishe wéngha shad-xoramliq muhit yaritip bérishke tirishtim. Etraptiki muhit yaxshi bolmisa, balining tamaqni hezim qilishi yaxshi bolmay, salametlikke tesr yetküzidu.

Wén ikki ayliq bolghanda, xuddi töt ayliq bolghan balidek chong boldi. Bu élwette sap hawadin nepeslendürüsh, köp herketlendürgenlikning netijisi. Herketlendürüsh dégenlik—bala tughulup ikki-üch heptidin kéyin, xuddi maymunchaq derex shaxlirigha ésilip oynighinigha oxshash, balining put-qolini siliq, inchike yaghachqa ilip qoyup, uyaq buyaqqa chayqash dégenliktur. Biraq, uni chékidin ashuriwétishke bolmaydu, elwette.

Balini yuyunushqa adetlendurush kérek. Su bek issiq yaki bek soghuq bolup ketse, bala yuyunushtin seskinip kétidu. Shunglashqa, balini deslep yuyundurghanda, suning témpiratorisigha alahide diqqet qilish kérek, shundaqla her küni balini yüz-qollirini pakiz yuyushqa adetlendürüsh kérek. Men wénning yüz-qollirini yuyghanda umu tengla qorchaqlirining yüz-qollirini yuyatti. Men uni bir yéshidin tartip baldur turushqa, uxlashtin ilgiri chishni yuyushqa ögettim. U yaghliq bilen burun sürtüshni xéli burunla ögengenidi.

Men uning`gha chongqur nepes élish, yoqiri awazda naxsha éytishni ögitiwatqinimgha xéli üzün boldi. Bu balining opkisini saghlamlashturushta nahayiti muhim. Biz her küni birlikte istirahet qilimiz, top oynaymiz. Bala herket qilmisa rohi chüshkünliship qalidu yaki qiliqsizliship kétidu. Shunglashqa, balilarning diqqitini heriketke hem bilim öginishke qaritish kérek.

Ailimiz tenherket meydani teyyarlap, ichige ligh`girtaqtaq, sérilma qatarliq oyunchuqlarni ornattuq. Wén üch yéshidin bashlap at minishni ögengen. U hazirmu at minishni yaxshi köridu. U yene su üzüsh, qolwaq heydesh, choyla top oynashni, derexqe chiqish, taghqa chiqishlarni bilidu. Kishiler <> déyishidu. Wén ene shundaq jiddiy, aldirashliq ichide yashimaqta.

Balilarning diligha wehime, teshwish, qayghu, yirginish, nepretlinish, narazi bolushtek tuyghularni salmasliq kérek. Bu xil tuyghu balining nérwa organizmigha ziyanliq bolup, u balini rohiy, jismaniy jehettin ajizlashturup, késelge giriptar qilidu, balining ösüshige tesir yetküzidu.

Melum bir alimning hökümi boyiche éyitqanda, insanlar 150 yil yashiyalaydiken. Uning qarishiche, janliqlar dunyagha kelgendin kéyin, ösüp yétilish waqti ömrining beshtin bir qismigha toghra kélidiken. Adem 30 yilda piship yétilidu déyilse, 30ni beshke köpeytsek 150 bolidu. Biraq, insanlarning teng yérimi dégüdek wehime, endishe, ghem ichide yashighachqa, töttin bir qisim ömrinimu toluq yashimay ölüp kétiwatidu.

Dunyadiki bezi anilar balisi uxlashtin ilgiri balisini uridu ya tillaydu, bu intayin xata. Balilarni etige telpüngen halda xush keyp uxlitip, etisi ümüdwarliq keypiyati ichide ornidin turghuzush kérek. Mana bu balilarni saghlam östürüsh yoli.

Jemile hesen terjimisi

Muherriri: yüsüp is`haq

Miras jornilidin élindi.

Karl Witirning talantliq bala terbiyilesh usuli -1

2006-09-03T16:57:00.000-07:00

Karl Witir Gérmaniyining Xarbiy shehiri yénidiki lox kentining bastéri (xristian imami) bolup, balisini terbiyileshte özgiche köz qarashqa ige idi. u balilarni eqil nuri échilghandin bashlapla terbiylesh kérek, dep qaridi, hemde özining oylighanlirini oghlini terbiyilesh emeliyitidin ötküzüp uni "talantliq" qilip yétishtürdi. bu tejribisini 1818- yili "Karl Witirni terbiyilesh" dégen kitab qilip yézip chiqti. bu kitab dunya boyiche talantliq bala terbiyilesh boyiche tunji eser bolup qaldi. shuning bilen uning telim- terbiye idiyisi jamaetchilik teripidin balilargha deslepki terbiye bérishning endizisi bolup qaldi.

sirliq talant heqqide hékaye

1914- yil emdila 15 yashqa kirgen wilyam Jamis Sidiz isimlik bir bala amérikining xaraward unwérstéti püttürdi. u amérikiliq dangliq pisxolog Sidiz doktorning oghli idi. Wilyamning oqush tarixi bekmu qiziqarliq bolup, u bir yéshidin bashlap terbiyilendi, üch yéshida öz dölitining tilida oquyalaydighan we yazalaydighan boldi. besh yéshida öyidiki iskilit ewrishkilirini körüp, adem ténige qiziqip, fiziologiye öginishke bashlidi. uzaq ötmeyla doxturxana alghan deslepki imtihanda netijisi layaqetlik bolup chiqti. alte yashqa kirgen yili etiyazda u bashqa balilargha oxshash bashlan'ghuch mektepke kirip oqudi. mektepke kirgen tunji küni saet toqquzda birinchi sinipqa kirdi, saet 12 de apisi alghili kelgende, u alliburun üchinchi sinipning oqughuchisi bolup qaldi hemde bir yildila bashlan'ghuch mektepni oqup tügetti. yette yashqa kirgende ottura mektepte oqumaqchi boldi. emma mektep yéshi kichik dep ret qilindi. mektepke kirishke amal qilalmighanliqtin öyde ögendi. öyide asasliqi aliy matématika ögendi, chünki u ashu chaghda qedimdin shu chaghqiche bolghan tilshunasliqqa ait bilimlerni öginip bolghanidi.

u sekkiz yéshida axiri ottura mektepke kirip oqushqa muweppeq boldi hemde hemme pende elachi boldi. bolupmu matématékida bashqilardin zor derijide éship ketti, shunga, mektep uning matématika dersini oqumasliqigha ruxset qildi, shuning bilen bille, u oqutquchisigha yardemliship bashqa sawaqdashlirining matématika tapshuruqini tekshürüp berdi. shu chaghda, u astronomiye, in’gliz tili grammatikisi, latin tili grammatikisi qatarliq derslik kitablirini tüzüp chiqti. u ottura mektepte öginidighan bilimlerning hemmisini öginip bolghachqa, uzaq ötmeyla mekteptin chékindi.

shuningdin bashlap uning yiraq- yéqin'gha dangqi chiqti. jaylardiki her sahediki erbablar kélip uningdin imtihan élip baqti. imtihan netijisini körüp hemmisi heyran qélishti hemde aghzi- aghzigha tegmey maxtashti. mesilen, massa chost téxnilogiye institutining bir proféssori özi Gérmaniyede dokturluq imtihanida duch kelgen eng muhim mesilini soal qilip chiqardi. oylimighan yerdin sidiz bu mesilige shu haman toghra jawap berdi. shu chaghda u téxi toqquz yashqa kirgen idi.

wilyam 9 we10 yash waqtida öyide dawamliq ögendi. 11 yashtin emdila ashqanda xarward uniwérsitétigha kirip oqudi. mektepke kirip uzaq ötmey, 4- charektiki matématika qiyin meselliri toghrisida bir qétim nutuq sözlep proféssorlarni heyran qaldurdi. dadisi sidiz doktur uning 12 yash chéghidiki ehwalni" normalliq we ginialliq " dégen kitabida mundaq tonushturidu:

"sidiz bu yil emdila 12 yashqa kirdi, lékin magistirlar derslikliridiki aspirantlarning béshini qaturidighan aliy matématika we astronomiye mesililirini nahayiti mahirliq bilen hel qildi, u yene "ilyada", "odéssa" qatarliq meshhur eserlerni grék tilida yadlap alalidi. bularning arqisidin u yene klassik eserlerning tilini pishshiq igellep, aristotildek katta peylasoplardin tartip shu zamandiki yunan ediblirining eserlirini bashqa balilar "Robinsonning sergerdanliq xatirisi " ni oqughandek shundaq ongay we qiziqip oqup ketti, u yene sélishturma tilshunasliq bilen ilahshunasliqqa qiziqti. étika, qedimki zaman tarixi, amérika tarixi, qatarliq sahelerdimu mol bilimge ige bolup, élimizning siyasiy we asasiy qanuninimu toluq bilip ketti."

shundaq qilip u 1914- yili xarward uniwérsitétini ela netije bilen püttürdi, hemde kéyinki bir nechche yilliq tirishchanliqi arqiliq xarward uniwérsitétining dokturluq unwanigha érishti.

sidizgha oxshash talantliq balidin yene ikkisi bolup, birsi adlof baxir, u taft uniwérsitétining ilahshunasliq proféssori baxr doktorning oghli idi. u 13 yéshida xarward unéwérsitétida oqudi hemde muddettin bir yil burun mektepni püttürdi. yene birsi robért winér bolup, taft uniwérsitétining yuguslawiye tili proféssori winér doktorning oghli idi. u 10 yéshida taft uniwérsitétigha kirip oqudi. 14 yéshida mektep püttürdi. arqidinla xarward uniwérsitétining aspirantlar inistitutida oqudi. 1914- yili emdila 18 yashqa kirgen robért doktorluq unwanigha érishti. baxr bilen winér aililiride yalghuz mushu ikki bala talantliq bolupla qalmastin, ularning aka- uka, acha- singillirimu tengtüshliri ichide hemmini bésip chüshetti. adlof bilen bille mektep püttürdi. ularning singlisi rian bilen inisi lordlofmu shu yili uniwérsitétigha oqushqa kirdi. winérning singlisi konstanisimu 1914- yili 14 yéshida radklif qizlar uniwérsitétigha kirip oqudi. 2- singlisi byorotmu shu yili 12 yéshida radklif qizlar uniwérsitétigha kirip oqudi.

pensobiyiniye shtatining yétisborg uniwérsitétining tilshunasi, proféssor sétrnér xanimning qizi üch yéshida shéir we nesr yazalaydighan boldi. besh yéshida dunya tilini öginip boldi hemde dunyaning her qaysi jaylirigha bérip dunya tilini teshwiq qilip omumlashturushqa qatnashti. sekkiz yéshidin bashlap, fiziologiye, tibabetshunasliq, matématika qatarliq penlerni öginishke bashlidi. töt yéshida latén tili qatarliq 13 döletning tilini öginip boldi. kichik waqtliridila bezi jemiyet teshkilatlirigha rehberlik qildi.

dunyada yégane nerse yoq, sherqtiki qedimki dölettimu 18 yashliq bir qizning xarward unéwérsitétida birinchilikni qolgha keltürmekchi bolghanliqi ajayip bir hékaye tarqaldi.

1999- yil 4- ayning 12- küni "chéngdaw soda géziti" birinchi bettiki muhim xewerler istonigha chong xetlik qilip, "men xarward uniwérsitétigha bérip iqtisad ilmi öginidighan boldum" dégen témida bir alahide xewer bésildi. bu gézitte xewer qilinishiche, chéngduliq 18 yashliq qiz lyuyitingni amérikidiki xarward unwérstéti qatarliq töt dangliq unwérstét birla waqtta oqushqa qobul qilghan hemde üch yilliq 30 ming amérika dolliridin artuq oqush we turmush rasxotidin xalas qilidighanliqini uqturghan. bu xewer shu jaydiki axbarat wastiliri, intérnét tori we shinxua agéntliqi qatarliqlar teripidin nahayiti tézla pütün memliketke tarqilip, chong ghulghula qozghidi...

heqiqiy talantliq bolup yétilgen bu bir nechche bala toghrisidiki hékaye keng tarqilip, kishilerning talant mesilisige bolghan diqqitini qozghidi. mutexessisler chongqurlap tetqiq qilish arqiliq shuni bayqidiki, bu talantliq balilarning yashighan dewri ilgiri- kéyin, hetta ikki esirge yétip barghan bolsimu, emma ularda bir ortaqliq bar idi. u bolsimu ularning hemmisi Karl Witir isimlik bir kishi yazghan "Karl Witirning terbiyilinishi" dégen kitabtin telim alghan idi.

Witirning dadisi Witir doktor xarward uniwérsitétining proféssori bolup, u özining Karl Witirning terbiyilinishi sidzning dadisi sidz dokturmu xarward uniwérsitétini püttürgen bolup, umu shu kitabni oqup, kitabta déyilgen usul boyiche oghli sdzni terbiyiligen. baxirning dadisi baxr doktor yazghan "ailiwi mektep" we aile terbiyisi" qatarliq kitablardimu baxr doktorning "Karl Witirning terbiyilinishi" dégen kitabni oqughandin kéyin, kitabta déyilgini boyiche oghli baxrni terbiyligengenliki yézilghan. sténir xanim proféssor wilyam jamusning hedep tonushturushi arqisida Karl Witirni terbiyilesh usulini köngül qoyup tetqiq qilip, özining qizini shu boyiche meshq qildurghan.

"xaraward qizi" dégen kitabta tonushturulghan lyu yitingning apisi li wéyxua pütün memlikettiki anilargha qizi lyu yitingning muwapiqiyet qazinishidiki mexpiyetlikni ashkarlighanda, u özige kompas qilghan "Karl Witirning terbiyilinishi" dégen kitabni maxtap mundaq dédi:

"her küni zjornal tehriratidin qaytip kélip, u kitabni tün nispigiche oqudum....nurghunlighan anilar kitabtiki usul boyiche parasiti baldur yétilgen nechche yüzligen Junggoluq balini terbiyilep chiqti. dunyadiki bir nechche dangliq aliy mektepning közi chüshken ela sapaliq lyu yitingmu shu kitabtiki usullar boyiche özige asas turghuzdi. u chaghda men xarward uniwérsitétining kutupxanisida bir nusxa saqlan'ghan ashu kitabtiki terbiyilesh idiyisining lyu yitingni axiri xarward uniwérsitétigha bashlaydighanliqini esla oylimighan ikenmen." Karl Witir

undaqta, Karl Witir dégen kim? "Karl Witirning terbiyilinishi" dégen zadi qandaq kitab? bu kitab némishqa ikki esir mabeynide balilar terbiyiside ashundaq chong rol oynaydu?

Karl Witir bir kentning bastéri (xristian imami) bolup, u nahayiti özgiche bolghan köz qarashqa ige idi. uning köz qarashliri ichide uning maarip nezeriyisi bala terbiyilesh usuli kishini heqiqeten qayil qilidu. u téxi baliliq bolmighan waqtidila perzentlerni choqum bowaq waqtidin bashlap terbiylesh kérek dégenni otturigha qoyghan. uning gépi boyiche éytqanda, balilarni terbiyileshni eqil nuri échilghan haman bashlash shert idi. u: mushundaq qilishni qetiy dawamlashturghanda adettiki balilarning birdek alahide talantliq bolup chiqalaydighanliqigha heqiqiy ishinetti. u: eger men baliliq bolsam jezmen mushundaq terbiylesh emeliyitini körsitip qoyimen, dep yüretti. uning bu köz qarishi shu chaghda bir munche kishilerning qarshiliqigha uchridi.

eyni chaghda, yaxshi bolghini, Witirning dadisining yurtida yiraq- yéqin'gha dangqi ketken girabitis isimlik yene bastér sirdishi bar idi. girabitis Witirning dadisining kichikidin bashlap bille oynap chong bolghan yéqin dosti bolup, uni eng chüshinidighan kishi idi.

girabitis Witirning maarip usuli - talantliq bala terbiylesh usulini téximu köp kishilerge chüshendürüsh üchün , Witirning nutuq sözlishige purset yaritip berdi . Witir tughulushtin burun , madiblat shehiridiki bir qanche yash maaripshunas bilen sheher etrapidiki bir qanche yash bastér ortaq küch chiqirip , maarip mesilisi üstide izdinidighan bir ilmiy jemiyet qurghan idi . girbitis Bastérmu shu jemiyetning ezasi bolup , uning tonushturushi bilen Witirning dadisimu shu jemiyetning ezasi bolup qaldi .

bir qétimliq yighilishta , xillard isimlik bir Bastér :"balilar üchün eng muhimi terbiye bolmastin , belki tughma talantdur. maaripchilar qanchilik küchep oqutqini bilen uning roli yenila cheklik bolidu" dep gepni kesti Karl Witir buninggha tamamen qarshi pikirde bolghachqa , shu zamanla rediye berdi:

"bu qarash xata, balilarning ösüp yétilishige eng muhim bolghini tughma talant bolmastin, belki terbiyedur. balilarning eng axirida talantliq yaki qabiliyetsiz bolup chiqishini tughma talantning chong - kichikliki belgilimestin, tughulghandin tartip besh - alte yashqa kirgiche bolghan mezgilde alghan terbiye belgileydu. derweqe, balilarning tughma talantida perq bar bolidu. emma bundaq perq yenila cheklik bolidu. méningche, tughma talanti adettin tashqiri bolghan balilarni démeyla qoyayli , tughma talanti adettikiche bolghan balilarnimu yaxshi usul bilen terbiylisila adettin tashqiri adem bolup chiqalaydu . xuddi ilwitsiyo éytqandek :" adettiki balilarnimu yaxshi usul bilen terbiyilisila , adettin tashqiri adem bolup chiqalaydu . men bu ye kün’ge qetiy ishinimen . "

Karl Witirning yighinda otturigha qoyghan bu pikiri uni yighindikiler omumyüzlük hujum qilidighan nishan'gha aylandurup qoydi . amalsiz ehwalda , u peqet " siler 13 - 14 adem , men bolsam bir adem , azchiliq köpchilikke teng kélelmeydu , silerni gep bilen yéngishke amalsizmen , siler bilen munazire qilghandin köre , emeliyetni sözliginim yaxshi , peqet perwerdigar manga bir bala ata qilsila , siler u balini leqwa dep qarimiisanglar , men uni terbiyilep choqum adettin tashqiri adem qilip chiqalaymen . buni men uzundin béri könglümge püküp kelgen ." déyishke mejbur boldi . yighindikiler ishning aldi - keynini oylap béqip , " bolidu , biz körüp baqayli!" dep jawab berdi .

yighin ayaghlashqandin kéyin , xillard bastérning sözi tügimigechke , péshqedem Witir öyige teklip qilip , yighinda talash- tartish qilghan mesilini dawamliq muzakire qilghan bolsimu , emma , yenila netijisi bolmidi . ular peqet özlirining yighinda dégen gépini toxtimastin tekrarlawerdi xillard bastirning öyidiki munaziride , yighinda bashtin - axir süküt qilip olturghan girbitis bastir axiri bayriqi roshen halda , Witirning köz - qarishini qollaydighanliqini bildürdi . u :"men Witirning qesimining choqum emelge ashidighanliqigha heqiqiy ishinimen , uning terbiyilesh usuli boyiche balilarni terbiyligende , choqum muweppeqiyet qazan'ghili bolidu " dédi emma. xillard bastér uning bu qarishigha esla ishenmey , yenila undaq bolushi mumkin emes , dep ching turuwaldi .

uzaq ötmey , Witir er - xotunlar bir baliliq boldi , emma bir qanche kün ötmeyla ularning balisi ölüp ketti . kéyin , ular yene bir baliliq boldi . emma u kichik Witir taza köngüldikidek bowaq bolup chiqmidi .

Witir qayghurghan halda : " bu néme tartquluqtu ! perwerdigar manga némishqa mushundaq bir gomush balini béridighandu? " dédi . qoshniliri hemishe uninggha qayghurmighin , dep nesihet qilsimu , emma könglide kichik Witirning leqwa ikenlikige heqiqiy ishinetti , yenila balining kelgüsi we Witir er - xotunlarning ehwaligha échinatti .

shundaqtimu u ümidsizlenmey , özining pilanini puxta yolgha qoydi . deslepte ayalimu: " bundaq balini terbiyligen bilenmu beribir istiqbali yoq , bikarla küch serp qiliwatimiz " dédi .

gerche tughulghan bala köngüldikidek bolmisimu , emma , péshqedem Witirning oghli bar bolghanliq xewiri tézla tarqilishqa bashlidi . girbts Bastér bu xewerni derhalla xillard Bastérgha uqturdi , xilard bastér bu xewerni yene derhalla ilmiy jemiyetning bashqa ezalirigha uqturdi hemde ularni balini tekshürüp béqishqa teklip qildi , ularning hemmisi kichik Witirning tughulghanda heqiqeten tughma talanti adettin tashqiri bolmighan bala ikenlikige heqiqiy ishendi .

kichik Witir tughulghandin kéyin , etraptiki kishilerning qilidighan bir ishi köpeygen idi , u bolsimu kichik Witirning ösüp yétilishi qandaq bolup kéter dégendin ibaret idi . elwette , ularning bundaq köngül bölüshi bilen péshqedem Witirning meqsiti tamamen oxshimaytti . aldinqilar xuddiy "meghlup bolushi muqimliship bolghan " tejribe netijisini kütüwatqandek hemde sérk oyuni körüwatqandek qilatti ular könglide: belli " emdi séning nochiliqingni körüp baqayli !" deytti . bu " aq köngül kishiler her qétim Witir we girbitis bastiérni körgende chékip béqish üchün " qandaq , ümid barmu?" dep soraytti , péshqedem Witir bilen girbitis bastér ularning soaligha hemishe " hee , silerni choqum heyran qaldurimiz " dep qetiylik bilen jawab béretti . shundaq bolsimu , ular yenila kichik wistirning ösüp yétilishige bir xil gumaniy nezerde diqqet qilatti .

"bu jayning maarip tarixida yüz bergen heyran qalarliq bir weqe "

ejir singdürse miwe bermey qalmaydu . uzaq ötmey , Karl Witirning terbiyilishi arqisida , bu " leqwa bala " qolum - qoshna we etraptikilerni heyran qaldurdi . kichik Witir töt - besh yashqa kirgende , uning herjehettiki qabiliyiti oxshash yashtiki balilarningkidin zor derijide éship ketti hemde "bu jaydiki maarip tarixidiki kishini heyran qalduridighan weqe " bolup qaldi .

péshqedem Witir oghlini her qaysi jehettin omomyüzlük terbiyelen’genliktin , kichik Witir nahayiti saghlam ösüp chong boldi . oqushtimu kishini heyran qalduridighan sürette ilgirlidi , u yette yérim yashqa kirgende dangqi yiraq - yéqin'gha tarqaldi . uning nami chiqqandin kiyin , Gérmaniyediki her kesip her sahedin kelgen danishmen kishiler uningdin imtihan aldi . netijide ularning hemmisi yéngilip qélip qaytip ketti . shundaq qilip uning namsheripi barghanséri ösüp ketti .

1808 - yili 5-ayda, mérisborgtiki melum bir mektepning tirjonés. landforkér isimlik bir oqutquchisi özining oqughuchilirini righbetlendürüsh üchün, kichik Witirning oqughuchilarning aldida soallargha jawab bérishini telep qildi, Witirning dadisi deslepte bundaq qilsam oghlum meghrurlinip kétermikin dep ensirep, bekmu ikkilendi, emma axirida yenila qoshuldi. emma xuddi burunqidekla bir shert qoydi: yeni imtihan élinidighan soallarning jawabini aldinala éytip qoymasliqni, oqughuchilar bilen körüshkende, uni maxtaydighan we teripleydighan sözlerni qilmasliqni shert qildi landforkér bu shertke maqul bolghandin kéyin péshqedem Witirni özining mektipi we oqughuchilirini ékiskursiye qilishqa resmiy teklip qildi hemde tenqid we tekliplerni otturigha qoyushni ümid qildi . mektepke barghandin kéyin landforkér uni sinipining eng keynide olturushqa teklip qildi . shu saetlik dersh grék tili idi . ötülidighan derslik kitabi bolsa "polo takér " idi . bu derslik oqughuchilarning béshini bekmu qaturatti . land forkér kichik Witirni sawaqdashlar aldida soallargha jawab bérishke teklip qildi . Witir qiynalmayla oqughuchilar bilmigen soallargha shundaq rawan jawab berdi .

andin kéyin , land fokér latin tilida yézilghan "shahinshah qeyser " dégen kitabni uninggha bérip , kitabtiki mezmunlardin soal soridi . Witir u soallarghimu qiynalmayla jawab berdi . lond gorkér arqidinla yene italiyan yéziqida yézilghan bir kitabni uninggha oqutti . u yenila shundaq rawan oqup berdi . dadisi söz qisturup yene uningdin italiyan tilida birnechche éghiz soal soridi . Witir u soallarghimu nahayiti toghra jawab berdi . land fokér yene téxi uningdin fransuzche kitab bolmighachqa, uning bilen fransuzche dialog qildi. Witir uning bilen xuddiy öz dölitining tilida sözligendek rawan sözleshti. land fokér kéyin uningdin grétsiyining tarixi we jughrapiyisige ait nurghun soallarni soridi. witér u sorighan qéyin mesilige bir - birlep jawab berdi. eng axirida Witirdin matématikidin imtihan aldi, uning kishini qanaetlendürgidek jawabi oqutquchi , oqughuchilarni heyran qaldurdi . eyni chaghda Witir yette yashqa kirip on ay ashqan idi .

nechche kündin kéyin, "hamburg xewiri " gézitide bésilghan bir xewerde ishning pütün jeryani tepsiliy tonushturuldi. xewerning mawzusi :"nechche kün ilgiri, yurtimizning maarip tarixida yüz bergen heyran qalarliq bir weqe " idi.

jaylardiki gézitler shu hamanla bu xewerni köchürüp basti. shuning bilen Witirning nami birdinla pütkül Gérmaniyini zilzilige saldi. uni ziyaret qilghili kelgenler téximu köpeydi, her sahediki ziyaliylar we maaripchilar ming anglighandin bir körgen ela dep, uning bilen siniship béqishti , axiri ularning hemmisi qayil boldi. ularning köpinchisi shu dewirdiki aldinqi qatarda turidighan ziyaliylar idi.

Némislar qedimdin tartipla alimlarni bekmu hörmetleytti. Gérmaniyining güllep yashnishidiki seweblerning biri mushu idi . Witirning nami jahan'gha tarqalghandin kéyin léfsig uniwérsitétining bir profésori bilen shu sheherdiki melum bir nopuzluq kishi Witirni léfisg uniwérsitétigha kirip oqushqa teklip qilmaqchi boldi. ular Witirning dadisini qayil qilip, shu sheherdiki tomas ottura mektipining mudiri lawésit Dokturni Witirdin bir qétim imtihan aldurmaqchi boldi. deslepte, Witirning dadisi ularni qalaymiqan soal sorap qalarmikin dégen oy bilen ularning telipini ret qildi. ularning tekrar nesihet qilishi bilen Witirning dadisi nailaj qoshuldi. lawésit Doktur hergizmu Witirning dadisi perez qilghandek undaq adem bolmastin, belki ishning yolini bildighan xushxuy, mulayim ölima idi. u Witirgha imtihan alghandek tesir bermestin, belki paranglishish yoli bilenla imtihanni ayaghlashturdi. shuning bilen lawésit doktur Witirgha mektepke kirip oqush ispati yézip berdi, ispat xetning mezmuni mundaq idi:

bügün méning telipim boyiche, toqquz yashliq Karl Witirdin sinaq élindi. grék tilidin imtihan alghanda" ilyada" din bir nechche abzas tallandi; latin tilidin imtihan alghanda "aritos " tin bir nechche abzas tallandi; italiyan tilidin imtihan alghanda Galliyining esiridin bir nechche abzas tallandi; fransuz tilidin imtihan alghanda, kitabtin bir nechche abzas tallandi. soallarning hemmisi chüshenmek bir qeder tes bolghan mezmunlar idi. emma Witir nahayiti toghra jawab berdi. uning tilshunasliq bilimi mol bolupla qalmay, yene chüshinish qabiliyitimu küchlük bolup, her qaysi jehetlerde mol bilimge ige iken. anglisam kishini qayil qilidighan bu balini dadisi Witir doktur terbiyiligen iken. men bu xil terbiyilesh usulini ölimalarning ehmiyet bérishige erziydu dep qaraymen. omumen, bu bala aliy mektepte oqush shertini pütünley hazirlaptu. ilim - pen saheside algha bésishi üchün, uning aliy mektepte ilim tehsil qilishi intayin zörür iken.

lawisit dokturning ispatnamisi léfisg uniwérsitétigha yetküzülgendin kéyin, mektep Witirning kéler yili 1- ayning 18- künide oqushqa kirishige qoshuldi. mektepke kirgen tunji küni dadisi uni bashlap bardi, mektep mudiri kuyin doktur bu ishtin intayin xushal boldi hemde ular bilen chirayliq söhbetleshti. shu küni koyin shehiridiki nopuzluq erbablargha birparche xet ewetti, bu xetning mezmuni mundaq idi:

lox kentining bastéri Witir dokturning oghli Karl Witir toqquz yéshidila 18 - 19 yashtikilerde körülmeydighan eqliy qabiliyet we bilimni hazirlaptu. bu dadisining uninggha bergen deslepki terbiyisining netijisi, buningdin körüwélishqa boliduki, muwapiq deslepki terbiye balilarning qabiliyitini östürüshte kishi ishen’güsiz derijide rol oynaydu. u fransuz tili, italiyan tili, in’gliz tili we grék tilida yézilghan shéir we maqalilerni ustiliq bilen terjime qilalaydu, yéqinda uni nurghun alimlar sinap béqip, hemmisi heyran qélishti, hetta padishahmu uningdin imtihan élip baqti. u insanlar tarixtin buyan edebiyat, tarix we jughrapiye qatarliq jehetlerde toplighan mol bilimlerge ige . bularning hemmisi dadisining terbiyisining netijisi , shunglashqa dadisining terbiylesh usuli oghlining bilimidin qélishmaydighanliqi kishini heyran qalduridu dep éytalaymiz.

Witirning dadisi wezipisidin istipa bérishige padishahning ruxset qilishini qolgha keltürüsh üchün, Witirni élip, kasligha bardi, u chaghdiki padishah prosiye padishahi emes, belki wistroliye padishahi gérom (napaliyon 1ning inisi ) idi. ata - bala Witirlarning kasilgha barghan waqti del padishahning sayahetke chiqip ketken waqtigha toghra kélip qaldi. ular ikkinchi küni etigende, wezir larsit bilen körüshti, wezir larisit Witirni sinap béqip, bashqilargha oxshashla heyran qaldi.

wezir larist Witirdin toptoghra üch saet imtihan élip béqip, namining bikargha tarqalmighan meshhur talant igisi ikenlikige heqiqeten ishendi, u Witirni chetelge élip bérish bekmu epsuslinarliq ish dep oylaytti, chünki, eyni chaghda léghisg sakson'gha tewe idi. u Witirning dadisidin bala terbiylesh toghrisida nurghun soallarni sorap, axirida ata - bala ikkisini léghsigqa barghuzmay dölet ichide élip qélishni qarar qildi.

etisi, wezir larisit kechlik ziyapet raslap ata - bala Witirlar bilen hökümetning wezirlirini kütüwaldi. ziyapettimu Witirni sinap baqti. Witir wezirlernimu ajayip razi qiliwetti. ular meslihetliship, padishahni léghsig shehirining puqraliri üstige alidighan mejburiyetni üstige élip, ularni dölet ichide élip qélip, léfsigqa barghuzmay dölet ichidiki xawri uniwérsitétini yaki giritgin unéwérsitétida oqutushni teklip qildi.

Witir uniwéristiérida öginish, turmush jehetlerde nahayiti erkin - azade, xushal idi. 10 yash chamisidiki bala 20 yash etrapidiki balilar bilen bille oqusa jezmen, jiddiylishetti, emma Witir öginishke hergizmu jiddiylik hés qilmaytti. u pütün diqqiti bilen oyun oynaytti we paaliyetlerge qatnishatti hemde hemishe haywanat we ösümlüklerning ewrishkisini yighatti. u resim sizalaytti, pianino chalalaytti. ussul oynashni biletti, derstin sirtqi waqtlarda klassik til we yéqinqi zaman tilini tetqiq qilishni bir künmu toxtitip qoymidi.

ikkinchi yili yazda, yeni ikkinchi oqush mewsümining axirida padishah gérom girtgin uniwérsitétigha qedem teshrip qilip, mektepni közdin köchürgen idi. padishah mekteptiki her qaysi jaylarni ékiskursiye qilip, eng axirida ösümlük baghchisigha barghanidi Witir shu oqush mewsümide botanikidin léksiye anglighachqa, bashqa oqughuchilar bilen bille ösümlükler baghchisida idi, padishahqa hemrah bolup kelgenler ichide wezir laritimu bar idi. u bir körüpla Witirni tonuwaldi hemde padishahqa tonushturdi, padishah nahayiti xushal halda Witir bilen paranglashti.

shuning bilen ular Witirni padishahning xanimi bilen körüshtürdi hemde dadisining bille kirishigimu ruxset qildi . padishah uning bilen bezi ishlar toghrisida sözleshti we buningdin kéyin téximu tiriship öginishke righbetlendürdi, hemde uni menggü qoghdaydighanliqini, xatirjem öginishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

ata - bala Witirlar padishah huzuridin qaytip chiqqanda, yuqiri tebiqidiki xanimlar yopurulup kélip, uni quchaqlap söyüp kétishti . andin kéyin ikki général Witirni otturigha élip , padishah mashinigha chiqip ketkiche uning keynidin egiship méngip uzitip qoydi eyni chaghda aran 11yashtaidi.

1812- yili qishta, yeni beshinchi oqush mewsümide, Witir 12 yéshida sipral siziq toghrisidiki déssirtatsiyisini ashkara élan qilip, alimlarning yaxshi bahasigha érishti. u yene özi keship qilghan intayin addiy resim sizish qorallirini kitabta élan qilghanliqtin, kishilerning téximu zor alqishigha érishti.

u yettinchi oqush mewsümide bir tereptin siyasiy tarixni köngül qoyup ögense, yene bir yaqtin waqt chiqirip , üch bulung téxnikisi dégen kitabni yézip chiqti. eyni chaghda u aran 13 yashta idi. bu kitab shu hamanla neshirdin chiqmidi. u 1813- yili girtgin unéwérsitétidin ayrilip, xadésburg uniwérsitétigha barghandin kéyin neshirdin chiqti.

1813- yili Witirning dadisi padishahning uqturushini tapshuruwaldi, uqturushta Witirni yene töt yil oqush puli bilen teminleydighanliqi yézilghan idi. 1814- yili 4- ayda, Witir wishizlalgha bérip sayahet qildi hemde jémzon uniwérsitétini ziyaret qildi. bu uniwérsitétining profésorliri uni intayin qarshi aldi hemde uning bilen ilim - pen sahesidiki türlük mesililer üstide muzakire qiliship eng axirida uning bilim sewiyisi ( bolupmu 1812- yili ashkara élan qilghan ilmiy maqalisining qimmiti ) ge birdek qayil bolushti. 1814- yili 4-ayning 10 - küni mektep mudiri hola marili Doktur pelsepe ilmi boyiche uninggha dokturluq unwani berdi, arqidinla u yene Marburg uniwérsitétini ziyaret qilip, oxshashla qizghin qarshi élishqa érishti. éytishlargha qarighanda, gison unwérstéti uninggha dokturluq unwani bermigen bolsa, Marburg unwérstétimu uninggha pelsepe ilmi boyiche dokturluq unwani bérishke teyyarliq qilip qoyghan iken.

girtgin uniwérsitétining sekkizinchi oqush mewsümidiki oqush pulini xanowér, fransiswik, xésin qatarliq üch dölet hökümiti chiqiridighan bolghachqa, ata - bala Witirlar browtswikqa oqush pulini alghili barghanda, shu jaydiki emeldarlar ularni fransiwikning kinezige tonushturdi. ularning bérishi kinezning sayahetke chiqishqa teyyarliniwatqan waqtigha toghra kélip qaldi, emma kinez ularni yenila xushalliq bilen kütüwaldi, ular bilen nurghun paranglarni qilishti hemde ularni nahayiti qizghinliq bilen en’gliye bérip oqushqa teklip qildi. shundaqla yene ular bérishni xalisila, dölet ichidiki tughqanlirigha tonushturup qoyidighanliqini hemde oqush pulini chiqirishni xalaydighanliqini bildürdi.

ular oqush pulini élish üchün xanowérgha barghanda yene doklat bérishke teklip qilindi. chünki, Witir ilgiri sartwidilgha bérip matématikidin doklat bérp kishilerning nahayiti yaxshi bahasigha érishkenidi. ular xanowérda köpchilikning qandaq telipi barliqini sorighanda, ular matématika toghrisida bezi mesililerni sözlep bérishni ümid qilidighanliqini éytti. Witir ularning teklipnamisini tapshuruwélip ikkinchi künila shu jaydiki ottura mektepning chong zalida matématika toghrisida nutuq sözlidi. u, 1814- yil 5- ayning 3- küni bolup, Witir shu yili emdila 14 yashqa kirgen idi. uning nutiqini anglashqa sheherdiki ziyaliylarning hemmisi kelgenidi. u nutuqni yéqimliq Gérman tilida rawan hem éniq qilip sözlidi. uda nechche kün yaxshi dem almay her küni kech yétip, yaxshi teyyarliq qilghachqa, hetta beziler u nutuq sözligende keynide original barmidu dep guman qilishti. kéyin ghelite nersilerni izdeydighan bu kishiler Witirning keynide originalning yoqluqini körüp téximu heyran qélishti , Witirmu ularning néme oylaydighanliqini bilip, gumanini yoq qilish üchün , qesten munberdin ayrilip, originalning yoqluqini bildürüp qoydi. shuning bilen tingsharmenler téximu qizghin alqish yangratti. Witir güldüras alqishlar ichide nutiqini ayaghlashturghandin kéyin, hökümet terep uning talantini heqiqeten étirap qildi hemde ilgiri üstige alghan oqush pulidinmu köp rasxot bilen teminleydighanliqini bildürdi. kinez girinborg. fansiwikqa oxshashla ularni engliyige bérip oqushqa teklip qildi hemde mektepke tonushtutup qoyushqa we oqush pulini chiqirishqa qoshuldi. ular xésin'gha barghandimu oxshashla qizghin qarshi élishqa érishti, shundaqla yene hemishe ordigha bérip méhman bolushqa teklip qilindi.

Witir gitgin uniwérsitétini püttürgendin kéyin, dadisi uning kéyinki chiqish yolini oylashti. eger Witirni baldur nam chiqarsun dep hésablighanda, uni shu chaghqiche ögengen bilimliri bilen melum bir sahede tetqiqat élip barghuzmaqchi boldi, emma , inchike tallash arqiliq dadisi bu xiyalidin waz kechti. u, undaq qilghanda Witir birla sahe bilen cheklinip qalidu dep qaraytti. shunga Witirning téximu köp bilim igilishi üchün , uni qanun öginishke ewetishni qarar qildi. melum bir matématika proféssori bu ishni bilip intayin epsuslinarliq hés qildi. Witirning dadisi néme üchün bu qararni chiqiridu? chünki dadisi: kesip yönilishini tallash 18 yashtin kéyinki ish, uningdin burun hemme bilimni öginishi kérek. 18 yashtin kéyin, eger Witir yenila matématikini yaxshi körse, u chaghda matématika bilen shughullansa bolidu, dep qaraytti.

shuningdin kéyin Witir heydil uniwérsitétigha bérip mexsus qanun ögendi. ikki yildin kéyin, u 16yéshida qanun penliri boyiche dokturluq uniwan'gha érishti. shundaqla yene bérlin uniwérsitétining qanun penliri proféssorluqigha teyinlendi.

Witirgha bérilgen profisorluq nam téxi resimileshmestinla u yene prosiye padishahining uning Italiyige bérip oqushi üchün ewetken mukapat pulini tapshuruwaldi, Witir filarosiyidiki waqtida, danti eserlirining séhriy küchini tasadipiyla bayqap qaldi. shuning bilen u dantini tetqiq qilishqa kiriship ketti. bir mezgil tetqiq qilish arqiliq , uzaq ötmeyla u xelqaraning dantigha qaratqan tetqiqatida nurghun xataliqlarning barliqini bayqidi. Witir chongqur tetqiq qilish arqiliq 1823- yili , 23 yéshida "danti tetqiqatidiki xata chüshenchiler" dégen kitabni ashkare neshir qildurdi kitabta u eyni chaghda dantini tetqiq qilghanlarning xataliqini körsitip bérip , danti tetqiqati üchün yéngi bir toghra yolni échip berdi.

tebiiki, Witir Prosiye padishahining uninggha Italiyige bérip oqush heqqide bergen teklipinimu untup qalmidi, chünki, prosiye padishahi uning bashqa dölette qanunni köngül qoyup tetqiq qilip, bir dangliq qanunshunas bolup chiqishini arzu qilatti. shunglashqa u italiyide qanunni tetqiq qilishqa izchil bérilip ketti. danti tetqiqati bolsa, uning birxil ishtin sirtqi qiziqishi boldi, xalas. Witir bir nechche yil ilim - tehsil qilip 1820- yili wetinige qaytti hemde 1821- yilidin bashlap glasgow unéwérsitétida qanunshunasliq dersi ötti. uyerde on nechche yil oqutquchiliq qilghandin kéyin, 1834-yili xarri uniwérsitétigha yötkilip bardi. Witir ötken derste mol bilimge ige bolupla qalmastin , ipadilesh qabilyitidimu nahayiti yaxshi boldi. shunglashqa kishiler uni aghzi - aghzigha tegmey maxtashti. shundaq qilip u oqughuchilarning güldüras alqish sadaliri ichide taki 1883- yili alemdin ötkiche 83yash ömür kördi.

"Karl Witirning terbiyilinishi "

Witir dangq chiqarghandin kéyin, kishiler bashqa maaripchilarning qabiliyetsizlikini eyiplidi. hetta ular néme üchün balilirimizni terbiyilep Witirgha oxshash adem qilip chiqalmaydu dep aghrinishti. shunglashqa bezi idiyisi qalaq maaripchilar Witirning dadisigha téximu öchmenlik qildi.

eyni waqtta Witirning adettiki balilardin éship chüshkidek nurghun artuqchiliqliri bolsimu, emma nurghun kishiler yenila u dégen tughma talantliq, hergizmu terbiyiligenlikning netijisi emes, dep qaraytti shundaq bolghachqa, Witirning dadisi amalsiz halda mundaq didi:

"kishilerning hemmisi oghlumni tughma talantliq, terbiyiligenlikning netijisi emes déyishidu. nurghun kishiler méning gépimge ishenmeydu, hetta nurghun yéqin aghinilirimmu ishenmeydu. eger perwerdigar rastinla manga bir tughma talantliq oghul ata qilghan bolsa, bu perwerdigarning manga qilghan shapaiti bolup, buningdin artuq bext bolmas idi. lékin , emeliyette hergiz undaq emes. " Witirning dadisi öktichilerning öchmenlikini tügitip, toghra bolghan talant qarishini kishilerge chüshendürüsh üchün, özining terbiylesh usulini jamaetchilikke ashkarlimaqchi boldi.

Witirning dadisining özining terbiyilesh usulini ashkarlimaqchi bolghanliqining ikkinchi sewebi, dostlirining ghemxorluqigha jawab qayturush idi. xuddi u qayghurghandek, kichik Witir dangq chiqarghandin kéyin nurghun düshmenlerge duch keldi. emma, yene nurghun yaxshi dostlar bilen tonushti. u kitabida mundaq yazdi:

"dostlirim méning terbiylesh usulumgha nahayiti hésdashliq qilip, hemishe sözlishish yaki xet - alaqe qilish arqiliq méni righbetlendürüp turdi. shunglashqa menmu ularning yaxshi könglidin daim tesirlinip turdum. bezide yighlap kettim. muweppeqiyitining yérimidin köpreki ularning hésdashliqi we meditidin kelgen. ularning yaxshiliqini menggü untuyalmaymen. dostlirimning hemmisi terbiyilesh usulumni kitab qilip yézip chiqip jamaetchilikke ashkarlishimni ümid qilghan. emma men ularning telipini qetiy ret qilghan idim, axirida ular yenila méni qayil qildi. shundaqla ularning qayta - qayta nesihet qilishi bilen bu kitabimni ashkarlashni qarar qildim . emma men shuninggha ishinimenki, meyli kim bolushidin qet’iynezer, méning terbiyilesh usulumni qollansa, choqum yaxshi ünümge érishidu."

fistaloz kardil Witirning terbiyilesh usulini tunji bolup étirap qilghan kishi idi. kishiler bundaq terbiyilesh usuligha gumaniy nezer bilen qarawatqanda, fistaloz yenila qetiylik bilen:" séning terbiyilesh usulung choqum muweppeqiyetlik bolidu" dep Witirgha ilham bergen idi. fistalozdin bashqa, parizj unéwérsitétididiki proféssor jorianmu uninggha qayta - qayta nesihet qilip, terbiyilesh usulini kitab qilip yézip chiqip, jamaetchilik bilen yüz körüshtürüshni ümid qilidighanliqini bildürgen. töwende fistaloz ependining Witirning dadisigha yazghan xétini körüp baqayli:

hélimu ésimde, 14 yil ilgiri bowfaléda séning bilen maarip mesilisi toghrisida sözleshkeniduq. eyni chaghda, sen alahide terbiylesh usulung bilen balangni nahayiti yaxshi terbiyilep chiqalaydighanliqingni éytqaniding, 14 yildin kéyinki bügünki künde, biz oghlungning sen perez qilghandikidinmu yaxshi terbiyelen’genliktin körduq.

emma, heqiqiy ehwalni chüshenmigen ademler awwalqidekla buning séning terbiyiligenlikingning netijisi ikenlikidin gumanlinidu yaki oghlungni tughma talantliq dep qaraydu. shunglashqa terbiyilesh usulungni jamaetchilikke tepsiliy chüshendürüp , dunyadiki balilarning hemmisining séning terbiylesh usulungning ünümige érishishini teqezzaliq bilen kütmektimen. bu bir ehmiyetlik ish. yaxshiraq oylinip baqqin.

séning eng töwen derijidiki chakiring we dostung fistmaloz

1818- yil 9- ayning 4- küni

Karl Witir öktichilerning bésimi we qollighuchilarning mediti bilen 1818- yili "Karl Witirning terbiylinishi " dégen kitabini yézip chiqti , bu kitab dunyada balilarni terbiyileydighan öz sergüzeshtisi yézilghan tünji eser bolup qaldi .

"Karl Witirning terbiyilinishi " jamaetchilik bilen yüz körüshkendin kéyin, eyni chaghda kishilerning diqqitini bekmu tartip ketmigen idi , hetta neshr qilish ret qilinighan idi . hazirghiche u kitabtin bir nechche parchisila saqlinip qalghan idi. qiziqarliqi shuki , xarward uniwérsitétining kütüpxanisida bir parche saqlinip qalghan bolup, éytishlargha qarighanda , u kitab amérikidiki birdinbir tépilmas kitab iken . shunglashqa u kütüpxana u kitabni etiwarliq buyum dep qarap qimmetlik buyumlar öyige tizip qoyuptu .

eyni chaghda bu kitab soghuq muamilige uchrighanidi . bu belkim kitabning sehipisining uzunluqi we bayan qilish sheklining kishini jelp qilalmasliqi bilen munasiwetlik bolushi mumkin , kitab 1000 bettin artuq bolup , köp jayliri bash témidin chetnep ketken quruq mulahize idi , uning üstige nahayiti qalaymiqan , tertipsiz yézilghanidi . gerche kéyin Witir doktur bu kitabning paydiliq jaylirini in’gilizchigha terjime qilip , esli eserdiki munasiwetsiz mezmunlarni qisqartip , sehipisini 300 bet etrapida qilghan bolsimu , emma yenila kishige tomtaq we zérikishlik bilinetti .

kitabning ipadilesh sheklide mesile bolghandin bashqa , téximu muhim seweb, belkim kitabta bayan qilin'ghan idiye bilen eyni chaghdiki kishilerning idiyisining tüptin oxshimasliqi bolushi mumkin . Witirning dadisining terbiylesh nezeriyisining yadrosi : balilarni eqil nuri yétilgendin bashlapla terbiylesh kérek , dégendin ibaret . emma eyni chaghda put tirep turuwatqan yétekchi idiye bolsa : balilarni yette - sekkiz yéshidin bashlap terbiyilesh kérek , dégendin ibaret idi , bu sepsetige eyni chaghda kishiler shek shübhisiz ishen’genidi . bu sepsetidin bashqa yene ata - anilarni intayin wehimige salidighan bir köz- qarash bar idi , u bolsimu : deslepki terbiye balilarning salametlikige ziyanliq dégendin ibaret idi . shunglashqa , bu xil idiyining yamrap kétishi bilen Witirning dadisining terbiyilesh nezeriyisi eyni chaghda kishilerning neziride hetta chakina nersige aylinip qalghan idi . ata- anilarning uning nezeriyisidin paydilinip " addiy adem " ni meshiq qildurup "talantliq" qilip chiqimiz dégen arzusidin téximu söz achqili bolmaytti .

Karl Witir bir talantni barliqqa keltürüpla qalmay , yene oghlini kichikidin bashlap terbiyilep , dangq chiqirip muweppeqiyet qazan'ghanlarning ülgisi qildi, shundaqla yene uning ösüp yétilishidiki mexpiyetlikni jamaetchilikke ashkarlap, kéyinkilerning perzentlirini terbiyilep muweppeqiyet qazinishi üchün tunji ülgilik kitab bilen temin etti. töwende uning terbiyilesh idiyisining mezmunini tonushturimiz.

peqet épini tépip terbiyilisila, adettiki balilarmu talantliq bolup chiqalaydu.

iliwitsiyo mundaq dégenidi: "adettiki balilarnimu, peqet épini tépip terbiyilisila, talantliq bolup chiqalaydu." Karl Witir bashqilargha bu qaidini daim teshwiq qilatti.

bu dewrimiz kishiliri pütünley qobul qilip bolghan nuqtiinezer. eyni chaghda bundaq qilish unchilik ongay emes idi. jemiyette pütünley oxshimaydighan ikki xil talant qarishi mewjüt idi. birxili tughma talantni tekitlep, ademning teqdirini uning tughma talantning chong - kichikliki belgileydu, muhitning roli ikkinchi orunda turidu dep qaraytti. yene bir xil qarashta muhitning roli tekitlinip, tughma talantning roli anche muhim emes dep qaraytti. bu ikki xil qarashtikilerning wekilliri rosso bilen fistaloz idi. ilwitsiyo bolsa fistaloz éqimidikilerning péshiwasi idi. u: adem tughulghanda hemmisi oxshash bolidu, muhit, bolupmu baliliq mezgilidiki muhit oxshimighachqa, beziler belkim talantliq yaki dangliq shexs bolup chiqidu, yene beziler adettiki adem yaki kalwa bir adem bolup chiqidu, dégenge qetiy ishinetti.

Witirning dadisi ilwitsiyo telimatining tesirlendürüshi bilen balining ösüp yétilishide tughulghandin kéyinki terbiyining ehmiyitini tonup yetken. biz xuddi yuqirida otturigha qoyup ötkinimizdek, Witirning dadisi oghlini terbiyilesh jeryanida, özini maaripchi dewalghan ashu kishilerning öchmenlikige bashtin - axir uchrap kelgenidi. chünki uning terbiyilesh idiyisi ashu nopuzluqlarda shekillinip bolghan eqidige xilap idi. ilwitsiyoning qarishigha oxshimaydighini shuki, Witir balilarning tughma talantining oxshimaydighanliqini étirap qilatti. beziler sen balilarning tughma talantida perq barliqini étirap qilmiding dep uninggha hujum qilghan. emma, u yenila qetiy qoshulmighan.

u balilarning tughma talanti elwette perqliq bolidu, bezi balilarning köprek bolidu, bezi balilarning azraq bolidu dep qaraytti. biz eger eng bexitlik halda tughma talanti 100 bolghan balidin birni tughsaq, undaqta tughulghandiki leqwaning tughma talanti tughma bundaq normal balidin töwen bolidu, emma, adettiki balilarning tughma talanti texminen 50 etrapida bolidu.

eger balilarning hemmisi birxil usul bilenla terbiyilense, undaqta, ularning teqdiri tughma talantning az - köplüki teripidin belgilinidu. emma hazirqi balilarning köpinchisi mukemmel bolmighan maaripta terbiyiliniwatidu, shunglashqa, ularning tughma talantining yériminimu jari qilduralmaydu. mesilen, tughma talanti 80 bolghanlar peqet 40 ni jari qilduralishi mumkin; tebiy talanti 60 bolghanlar peqet 30 ni jari qilduralishi mumkin.

shundaq bolghanliqtin, mushu kemchilikni nezerge élip, balilardiki tughma talantning sekkiz, toqquz hesisini jari qilduralaydighan ünümlük maaripni qoysaq, dunyagha kelgende tughma talanti 50 bolghan adettiki balilarnimu tughulghanda tughma talanti 80 bolghan balilardinmu üstünrek halgha keltürgili bolidu. eger tughma qabiliyiti 80 bolghan balighimu oxshash maaripni yolgha qoyidikenmiz, undaqta aldinqisi kéyinkisige yételmeydu. biz buningliq bilen ümidsizlenmeslikimiz kérek, chünki tughulushidila adettin tashqiri tughma talanti bar bolghan balilar köp emes, köpinche balilarning tughma talanti 50 etrapida bolidu.

Witir tarixtin buyanqi ulugh kishiler we talantliqlarni yenimu ilgirilep tetqiq qilish arqiliq ularning köpinchisining mundaq yaki undaq kemchiliki barliqini bayqighan. u eger ulargha yenimu dana bolghan maarip terbiyisi bérilgen bolsa, ular choqum téximu ulugh, téximu saghlam, téximu mulayim, téximu keng qorsaq, téximu dangliq , téximu danishmen, téximu heqqaniyetchi, téximu bilimlik, téximu kemter we téximu qetiy iradilik bolghan bolar idi., bir éghiz gep bilen éytqanda, téximu mukemmel, kamaletke yetken ulugh we talantliq bolup chiqalaytti, dep qarighan.

uning qarishi boyiche: eger dunyagha kelgendila adettin tashqiri tughma talanti bar balilarni dana usul bilen terbiyilise, undaqta ular mölcherligüsiz derijide tereqqiy qilidu. emma, epsuslinarliq shuki, tughulushidinla adettin tashqiri tughma talantliq balilar intayin az uchiraydu.

shunglashqa, Karl Witir: balilarni eqil nuri échilghandin bashlapla terbiylesh kérek, shundaq qilghandila andin talantliqlarni terbiyilep chiqqili bolidu dep qarighan. u bu qaidini yenimu chüshendürüsh üchün bambuk derixini misal qilghan.

emeliyette, ela nesil nezeriyichilirimu qabiliyetning érsiyetlik bolidighanliqi nezeriye jehettin éytqanda eqilge uyghun bolidighanliqini, emma qabiliyetning érsiyetlik bolushi mal- mülükning miras qalghinigha hergiz oxshimaydighanliqini étirap qilatti. mal- mülükning miras qélishi réalliq hésablinidu, qabiliyetning érsiyetlik bolushi réalliq hésablanmaydu. ata- anilar qabiliyitining balilarda érsiyetlik bolushi bir xil éhtimalliq bolup, qabiliyitini achalmisa ünümi bolmaydu. peqet qabiliyitini achalisila andin ünümi bolidu.

talantning meydan'gha kélishi tughma qabiliyet bilen munasiwetlik, emma, téximu tekitlep qoyushqa tégishlik bolidighini shuki, eger balilar tughma qabiliyetkila tayansa héchqandaq ishni wujutqa chiqiralmaydu. balilarda tughulghanda nahayiti yuqiri tughma qabiliyet bolghan teqdirdimu eger jari qildurulmisa, yenila héchnémige esqatmaydu. jemiyette ilgiri tughma qabiliyiti yuqiri nurghun balilar bolghan, epsuski ulardin bir munchisi tughma qabiliyitini toluq jari qildurulmighanliqtin adettiki ademlerdin bolup qaldi. qabiliyetning érsiyetlik bolushi nezeriye jehettin turghuzulghan bolsimu, érsiyet xaraktérlik talantliqlarning barliqqa kelgenliki toghrisida misallarning bekmu az bolushi ene shu sewebtindur.

Karl Witirning tesirige chongqur uchrighan sidz doktur mundaq deydu: balilar xuddi sapal qacha yasaydighan séghiz laygha oxshaydu, terbiyileshning qandaqliqi ularning netijisining chong- kichiklikini belgileydu! balilar kichikidin bashlap terbiyilense, muzikant, ressam, shair, alim bolup chiqalaydu. emma, beziler belkim mundaq déyishi mumkin:" muzikant bolush üchün sezgür qulaq bolushi kérek, eger sezgür qulaq bolmisa, qanchiki baldur muzika ögetken bilen yenila muzikant bolalmaydu. emma, sezgür qulaq bala tughulushidinla bolidu, shunglashqa, séning terbiyengge men ishenmeymen."

sezgür qulaq barmu- yoq? bu chonglar yaki kichik balilar chong bolghandin kéyin deydighan gep. eger balilarni ikki, üch yashtin bashlap meshiq qildurghanda, ularning quliqinimu tamamen sezgür qilip yétishtürgili bolidu. pisxologlar deydighan körüsh sezgü tipidiki we anglash sezgüsidiki balilar dégenlermu tughulghandin kéyin shekillengen bolup tughma bolmaydu. yawropada, beziler eger üch ewlad hemmisi muzikant bolsa, andin bir chong muzikant chiqalaydu deydu. bu talant érsiyetlik bolidu dégen nezeriye nuqtisidin éytqanda nahayiti xata köz qarashtur. muzatni misal qilsaq, u dangliq muzikant bolup chiqishida muzika yangrap turidighan ailide tughulup, kichikidin bashlapla muzikigha hewes qilip, yaxshi terbiye alghan. mikliandjilu tughulup uzaq uzaq ötmeyla yézigha apiriwétilgen, bashqilarning öyide chong bolghan, uning inikanisi bir tashchining ayali bolup, u mundaq dégen:" men bu ailide inikanamning sütini émipla qalmay, yene bolqa bilen iskinini yaxshi körüp qaldim." mikliandjilu ailisi intayin bay, ésilzadiler ailisi bolup, uning neqqashchi bolushigha bekmu qarshi turatti. emma, uning qiziqishi qelbide ot bolup yan'ghanliqtin, uning bu qizghinliqini dadisimu tosup qalalmidi.

lin niyning öyi köl boyida idi, etrapida yawa güller, ormanlar bolup, atlar kishnep, béliqlar suda üzüp yüretti, u mushundaq muhitta chong bolghachqa, dangliq biologiye alimi bolup chiqqan. bundaq misallar sanap - tügetküsiz.

qisqisi, xuddi sapal qachilarni yasaydighan séghiz laygha oxshash balilarning élastikiliqi nahayiti zor bolidu. muhit bilen terbiye uni terbiyilep qandaq yétildurmekchi bolsa shundaq yétildüridu.

meshhur kishiler yaki alimlarning balilirining meshhur kishilerdin bolup kétishi natayin. burun bir mektep bolup, besh- alte oqutquchi bir qétimliq yighilishta: dokturla r yaki meshhur kishilerning balilirining netijisi omumen yaxshi bolmaydu, dégen yekünni chiqarghan. bu elwette toghra höküm emes. wehalenki balilarning ulugh zatlardin bolidighan- bolmaydighanliqigha mekteptiki netijisigila qarap höküm chiqarghili bolmaydu. biraq ulughlarning balilirining ulughlardin bolushi natayin, bu- heqiqet, dunyada mundaq misallar nahayiti köp. néme üchün shundaq bolidu? bu iqtidar mesilisi, iqtidar dégen bu nerse yalghuz érsiyet mesilisila emes, eng muhimi méngining tereqqiy qilghan-qilmighanliq mesilisi.

biz érsiyetning muhimliqini inkar qilmaymiz, lékin balilarning teqdirige nisbeten éytqanda érsiyet xuddi nurghun kishilerning qarishidikidek küchlük hel qilghuch küchke ige emes. " Karl Witirning terbiyilinishi" dégen kitabta Witir kishilerni:" ümidsizlenmenglar, hemmige qadirliqning bolidighanliqigha ishenmenglar, qetiy tewrenmey ishlewéringlar, silerning baliliringlarning ulughlardin bolalishimu éhtimalgha yéqin" dep agahlandurghan.

balilarning yoshurun qabiliyitining kémiyip bérish qanuniyiti

balilar gerche yoshurun qabiliyetke ige bolsimu, lékin mundaq yoshurun qabiliyetning kémiyip bérish qanuniyiti bolidu. alayluq:tughulghandila%100yoshurun qabiliyetke ige bolghan bala, eger tughulghandin tartipla uninggha qarita köngüldikidek terbiye élip bérilsa, u %100qabiliyetke ige adem bolup chiqishi mumkin, eger terbiye besh yashqa kirgendin kéyin élip bérilsa, gerche terbiye nahayiti qamlashturup élip bérilghan teqdirdimu, peqet %80 qabiliyetke ige adem bolup chiqidu, eger terbiye 10 yashqa kirgendin kéyin élip bérilsa, terbiye qanche yaxshi bolghan teqdirdimu, qabiliyti peqet %60 kila yétidighan adem bolup chiqidu. démek terbiye qanche kéyin élip bérilsa, balilarning qabiliyetke ige bolushi shundaq az bolidu. mana bu- balilarning yoshurun qabiliyiti kémiyip bérish qanuniyiti.

mundaq qanuniyetning barliqqa kélishidiki sewep shuki, her bir janiwarning yoshurun iqtidarining özning tereqqiy qilish mezgili bolidu, uning üstige mundaq tereqqiy qilish mezgili özgermes bolidu. derweqe, bezi janwarlarning yoshurun qabiliyetning tereqqiy qilish mezgili uzaq, bezi janiwarning yoshurun qabiliyitining tereqqiy qilish mezgili qisqa bolidu. meyli qaysi xildiki janiwar bolsun, eger uning tereqqiy qilish mezgilide tereqqiy qilishigha yol qoymighanda menggü qayta tereqqiy qilalmaydu. Meslen： chöjining" anisining arqisidin egiship méngish qabiliyiti" ning tereqqiy qilish mezgili texminen tuxumdin chiqqandin kéyin töt kün ichide bolidu, eger mushu mezgilde uning tereqqiy qilishigha yol qoyulmisa, uning shundaq qabiliyiti menggü tereqqiy qilmaydu. shunga emdila tuxumdin chiqqan chöjini deslepki töt kün ichide öz anisining qéshida qoymighanda u menggü anisigha egeshmeydu. chöjining " anisining awazini perq étish qabiliyiti" ning tereqqiy qilish mezgili alahezel tuxumdin chiqqandin kéyinki sekkiz kün ichide bolidu, eger bu mezgilde chöjining öz anisining awazini anglashqa yol qoymighanda, uning mundaq qabiliyiti menggüge ölidu. küchükning " yep éship qalghan nersini topigha kümüsh qabiliyiti" ning tereqqiy qilish mezgiliningmu mueyyen chéki bolidu. eger bu mezgilde uni yemni kömgili bolmaydighan bir öyge qoyup qoyghanda, u mundaq qabiliyetke menggü ige bolalmaydu.

ademning qabiliyitimu shundaq bolidu, balilarning yoshurun qabiliyitining kémiyip kétish qanuniyiti bolidu, tughulushidinla %100 qabiliyetke ige bolup tughulghan teqdirdimu, waqtida terbiyelenmise, besh yashqa kirgende, 80% , 10 yashqa kirgende 60% ke chüshüp qalidu, 15 yashqa kirgende aran 40% qabiliyiti qalidu.

shunglashqa balilarni terbiyileshte mundaq kémiyip kétishni tosushni birinchi muddia qilish kérek. chünki mundaq kémiyip kétishni balilargha özining yoshurun qabiliyiti tereqqiy qildurush pursiti bermey u qabiliyetni öltürüp qoyush keltürüp chiqidiken. shunga balilarni terbiyileshtiki eng muhim nuqta, balilargha özning qabiliyitini tereqqiy qildurush pursitini del waqtida tughdurup bérishtin ibaret.

qandaq qilghanda balilarning yoshurun qabiliyetning kémiyip kétishini tosqili bolidu? Karl Witir shundq hésablaydu: terbiyige imkanqeder baldur tutush qilish, bala tughulghan kündin bashlapla kirishish lazim. bala tughulup üch yashqa kirgiche balining chong méngisining sheyi qobul qilish usuli kéyinki chaghlardikidin tolimu perqliq bolidu, ular sheyining belgilirini tehlil qilip emes, belki qayta- qayta közitip éside qalduridu, pütkül sheyining tesiri öz eyni boyiche bu" endize " boyiche balining chong méngisige tamgha bolup bésilidu.

bowaqning endize perq étish qabilyiti menggü bizning tepekkürimizdikidin éship chüshidu. yéshi üchke toshmighan balilargha élip bérilidighan terbiye" endize terbiyisi" dur. bowaqlar sheyini köp qétim qayta- qayta közitishtin zérikmeydu, shunga üch yashqa kirishtin burunqi mezgil" zorlap qoyush " mezgili hésablinidu. balilarning hesh- pesh dégüche pütkül endizini igilep bolushtek endize perq étish qabiliyitige chonglar menggü yétishelmeydu. ularning chong méngisi aq qeghez halitide bolghachqa, ularning xuddi chonglargha oxshash tehlil yürgüzüshi we höküm chiqirishini tesewwur qilghili bolmaydu. shunga shundaq déyishke boliduki, ularda chüshinish we hezim qilish qabiliyitining bolushi hajetsiz, eger siz toghra dep qarighan endizini balining téxi öz aldigha yaxshi bilen yamanni perq étish iqtidarigha ige bolmighan chong méngisige daim janliq halda, tekrar_ tekrar quyup turmisingiz, u yaman nersilerni anche perqlendürmeyla, köp miqdarda qobul qiliwélip, ademning sapasini shekillendüridu. shunga, melum menidin éytqanda endize mezgili ademning pütün hayatini belgileydu.

üch yashqa kirishtin burunqi endize mezgilide némilerni " mejburiy quyush" kérek? texminen éytqanda, bu mundaq ikki jehettiki mezmunlarni öz ichige alidu: birinchisi, eqliy qabiliyet asasini, chong ménge paaliyiti asasini salidighan til, muzika, yéziq we süret, resim shekilliri qatarliq endizilerni qayta- qayta " quyush " kérek; ikkinchisi, kishilik turmush ( hayat) ning tüp mizani we pozitsiyisini singdürüsh lazim. köpligen tetqiqat we tejribiler shuni körsitiduki, bowaq mezgilide baligha her küni oxshash tirminni ögitip balining chong méngisidiki tirmin ambirini üzlüksiz ghidiqlap turghanda balining este qaldurush qabiliyitining téz tereqqiy qilishni ilgiri sürgili bolidu.

" xarwadqizi" lyuyitingning anisi lyuwéyxua Karl Witirning bir terbiye idiyisini qobul qilip deslepki mezgildiki terbiyeni qetiy dawamlashturup qizining xatire qabiliyitini adettiki balilarningkidin zor derijide ashuruwetken. balilarning " yatsirash " tin ibaret tunji qétim ipadileydighan xatire qaldurush qabiliyitini misalgha alsaq, liyu yitingning üch ayliq bolghan chéghidila yatsirashqa bashlighan(bu otturiche sewiydin-----bolghan ish) , alte yérim ayliq bolghanda" chüshinish xatirisi " peyda bolghan ( yeni tirin bilen maddiy jisimning munasiwitini chüshinidighan bolghan). wehalenki mundaq ehwal%50 balilarda10 ayliq bolghanda körilidu. u bir yash bir ayliq bolghanda xatire qabiliyitidek yene bir sekresh barliqqa kelgen. xatire qaldurush usuli jehette, u emdi insanlarda üch yashqa kirgiche bolidighan" endize boyiche xatire qaldurush" usuli boyichila xatire qaldurushtin tereqqiy qilip üch yashtin kéyin andin bolidighan" bölüp xatire qaldurush " qabiliyitini yétildürgen. anisining boshashmay tirishishi arqisida qizgha bérilgen terbiyidin memnuniyetlik méwiler hasil bolghan.

qizi bir yérim yashqa kirgende, ana uninggha tang dewri shéirlirini yadlashtin sinaq teriqiside ögetken. deslepte ikki xet, ikki xettin ögetken. bir qanche kündin kéyin u orda tékisti aq padishah, Hesen_Hüsen dégenge oxshash shéirlarni sudek yadliyalaydighan bolghan, gerche shéirning menisini uqmisimu, lékin naxsha oqughandek oqup anisigha shéir qapiyilirining nahayiti rétimliq ikenlikini hés qildurghan. shuningdin kéyin lyuyitingning öginish qizghinliqi izchil türde nahayiti yuqiri bolup kelgen, momisi uninggha:" atti tang chillap xoraz, échildi minglap derwazilar... " dégen bir misra shéirni ögetken. u zawut rayonining jenubidin shimaligha ketken chaghlirida xoraz körgen haman, bu shéirni yadlighan.

terbiyidin meqset etrapliq tereqqiy qilghan talant yétishtürüsh

bala Witir öginishke netije qazan'ghandin kéyin kishiler dadisining bala terbiyilesh muddiasi toghrisida ghulghula qilishqa bashlighan. mesilen: beziler u oghlini alim yétishtürüsh nishani boyiche terbiyileydu dégen, yene beziler téximu qipyalingach halda: u balisini bir ewliyah qilip terbiyilep kishilerni heyran qaldurmaqchi, déyishken. Witirning dadisi bu geplerni anglap nahayiti biaram bolup, ular méning bala terbiyilesh meqsitimni xata chüshiniwalghan dep qarighan. töwende uning kitabtiki bayanlirini sitata keltürimiz, bu bizning balilargha bérilidighan deslepki terbiye bilen, ularning normal ösüp yétilishi ottursidiki munasiwetni chüshiniwélishimizgha yardem béridu.

men peqet oghlumni etrapliq tereqqiy qilghan talantliq qilip yétishtürüshnila oylidim. shunga özümdiki azghine eqil_parasitini toluq ishqa sélip, ishqa tesir yetmigen ehwalda, uni etrapliq yétishken, tétik, bextlik yash qilip yétishtürüsh üchün tirishtim.

men jismaniy hem meniwi jehettin etrapliq tereqqiy qilghan ademni yaxshi körimen. oghlumni misalgha alsam, her qétim oghlumning grék tili, latin tili yaki matématikighila qiziqip ketkenlikini körginimde, uning mundaq xahishini derhal amal qilip tüzettim.

kishiler méni oghlining chong méngisinila tereqqiy qildurush bilen bolup ketti dep hésablashti. bu xata idi. men hewes qilmaydighan we bilimi yoq ademlerni yaxshi körmeymen, er- xotun ikkimiz bir niyette hemkarliship oghlimizning sawat, tesewwur qabiliyiti we hewes qatarliq jehetlerdiki qabiliyitini yétildürdüm. men yene tiriship oghlimizda pezilet we hésiyat yétildürüp, uni aliyjanab exlaqqa we muhebbet bilen nepretni éniq ayriydighan peziletke ige qildim. men atalmish alimlardin bizarmen. atalmish alimlar kallisi ishlimeydighan, epti qaxshalgha oxshaydighan, muz chiray, yéqimlashqili bolmaydighan ademlerdur. ular özining ashunchilik kesipnila bilidu, özining bashqilarningkidin artuq bilimi barliqini köz- köz qilish üchün, meyli kim bolsun, meyli qeyerge barsun, kishiler yaxshi körsun yaki yaxshi körmisun, daim özining ashu kespi üstide gep satidu. ularning kespining sirtidiki nersilerdin xewiri yoq hem undaq nersilerge qiziqmaydu. mesilen: xuddi bu dunyadiki tamaq yémeydighan ademlerge oxshash, ularda sawat nahayiti kem, ular yene éqim mesililiri toghrisida cholta qarashlirini otturigha qoyup kishilerning mesxirisige qalidu. bular ene shu atalmish alimlardur. yene ularning dégenlirige qulaq sélip, yazghanlirigha köz yügürtüp baqayli: ular nahayiti az anglaydighan ilmiy atalghular we chüshenmek tes bolghan sipager sözlerni qollinip kishilerni néme qilishni bilelmes qilip qoyidu; ular melumatliq we keng dairilerge qiziqidighan yashlarni qongaltaq, chakina ademler dep qaraydu, muamilige mahir, turmushta hewesmen ademlerni chökürüridu. men qandaqsige oghlumni mushundaq alimlardin qélip yétishtürimen? ewliyah bala yétishtürüp kishilerni heyran qaldurmaqchi dégen néme u? u parniktiki ot- chöpning özighu?! eger méning oghlumni ewliya bala qilip terbiyilesh niyitim bolidighan bolsa, u chaghda men bashqilargha ziyan yetküzidighan, xudagha asiyliq qilghan adem bolup qalmamdim!

omumen alghanda, balilar eqliy jehette aldin tereqqiy qilip ketse asanla tigh uchi ashkarlinip qalidu, mesilen: biz daim anglighandek pokoni bala sekkiz yéshidila alte döletning tilini öginwaptu. pustani bala emdi toqquz yashqa kiripla aliy mektepke ötüptu. yene bir bala aran 14 yashta turup dokturluq unwanigha érishiptu dégendek, emma ularning bashqa jehetlerdiki tereqqiy qilishi zadi qandaq, buninggha ata- anilar we etraptiki kishiler asanla sel qaraydu hem buning kishiler teripidin ularning iqtidarini ölcheydighan ölchem qilinishimu tes.

bu heqte Witirning dadisining usuli barliq ata- ana bolghuchilarning ehmiyet bérishige erziydu. uning ghayisi balisi Witirni etrapliq tereqqiy qilghan talantliq qilip yétishtürüshni öz ghayisi qilghachqa, u exlaq terbiysige eqliy terbiyige qarighanda alahide küch serp qilghan. uning bundaq qilishi özining salahiyitigimu uyghun kéletti, u telepchan, estayidil bastér bolghachqa özining balisini xulq- mijez jehettin terbiyilep yétishtürüshke alahide ehmiyet bergen. Witir kichikidinla teqwadarlarche terbiyige alahide ige bolghan. uning bilen tonushqanliki adem " xuddi malaikidek sap" dep maxtashqan. u heqiqeten intayin teqwadar, nahayiti méhriban, köyümlük, omaq bala idi. u ezeldin bashqilar bilen urushup qalmighan, tebietke muamile qilishta, haywanlargha dexli yetküzmeyla qalmastin, bir yawa gül ghunchisini üzüshkimu közi qiymighan .

Witir akghan terbiye we qolgha keltürgen netije texminen yuqirqilardin ibaret. éhtimal beziler shundaq terbiye élish jeryanida uning salametlikige tesir yetkenmu_yetmigenmu? dep sorishi mumkin. bu heqiqeten bir muhim mesile. lékin Witir kichikidinla saghlam bolupla qalmay, chong bolghandimu nahayiti saghlam bolghan. tilshunas hayni bir parche xétide Witir 10 yash chéghida uni sinap baqqanliqini, u chaghda Witirning til talantining karamet ikenlikidin heyranlinip qalmay, uning salametliki, gol we tétik ikenliki, jismaniy we meniwi jehette héchqandaq binormal nuqtining yoq ikenlikidinmu heyranlan'ghanliqini yazghan.

yene beziler Witir ashundaq terbiye shire aldida olturup kitab yadlap ige bolghan hem özining omaq, romantik hésiyat bilen tolghan ösmürlük chaghlirini qilche menisiz bolghan chaghlarda ötküzgen bolushi mumkin dep qarishi mumkin .

bumu pakit emes, gilentinning bir kublit shéirida :" heqiqetning temini tétishtin artuq bext yoq , heqiqettin behrimen bolushtek bext untulmas bext " dégen dégen misralar bar. kichikidila heqiqettin behriman bolghan Witir her qandaq balidin bexitlik idi. yuqirida bayan qilip ötkinimizdek, dadisining terbiyisi nahayiti ésil bolghachqa, uning nuqul halda shire aldida olturup pütün diqqiti bilen kitabi oquydighan chaghliri nahayiti az idi. u qan’ghudek oynashqa we heriket qilishqa toluq waqt chiqiralaytti.

witr kichikidila gherez uqidighan, bashqa balilar uqmaydighan nurghun ishlarni uqidighan bolghachqa, uning üstige her ishqa nisbeten pishshiq qarashqa ige bolghachqa, balilar uning bilen oynisa nahayiti xushal bolatti. bashqa balilar bilim jehette uninggha yétishelmisimu, lékin u zadi tekebburluq qilmaytti hem bashqa balilarni kemsitidighan yaki közige ilmaydighan ishlarni zadi qilmaytti. bezi balilar biliyshingliq qilghan chaghlardimu, u nahayiti ustiliq bilen bir yaqliq qilatti, hergiz ular bilen jangjallashmaytti. ezeldin kishiler " uqumushluqlar mestane kélur " dep qarap kelgen bolsimu, lékin Witir meyli kichik chéghida bolsun, yaki chong bolghanda bolsun kallisi ishlimeydighan kitab mestanisi emes idi, uning tomurlirida kichikidin tartipla edebiyatning qéni aqatti. u kichikidila qedimdin buyanqi edebiy eserlerni pishshiq bilip qalmay, belki nahayiti burunla nadir shéir we maqalilarni yazghanidi. uning kéyinki chaghlarda " danti" ni tetqiq qilghan talant igisi bolalishi, " danti" ni tetqiq qilghan mutexessis bolushi hergiz tesadipiy ish emes.

köp ejir singdürüp balilarni saxawetchan qilip yétishtürüsh kérek

Witirning dadisi öz oghlini saxawetchan qilip yétishtürüsh üchün nahayiti köp ejir singdürgen, Witir kichik chéghidila uninggha qedimdin tartip shu zamanlarghiche bolghan xeyri_saxawetlik ishlarni hékaye qilip bergen. Witir yaxshi ish qilsila derhal: " yaxshi! nahayiti yaxshi qilding balam! " dep teqdirligen. bezide téxi ayali we el-aghiniliri aldida: " Witir bügün bu ishni nahayiti obdan qildi" dep maxtighan. lékin uning bundaq teqdirleshliri ziyade bolmaytti . chünki u oghlida meghrurluq peyda bolushning aldini alatti. u bundaq ishlarni körgenla jayda dawrang qilip yürmeytti, peqet özining terbiye usulini chüshinidighan kishilergila deytti.

Witir sel chong bolghandin kéyin, dadisi uninggha exlaqqa dair türlük shéirlarni déklamatsiye qilip béretti. Gérmaniyede méhribanliq, dostaniliq, yéqindarchiliq, keng qorsaqliq, baturluq, qurban bérish qatarliqlarni medhiyeleydighan nurghun shéirlar bar. Witir bir qanche yashqa kiripla bundaq shéirlarni pishshiq yadliyalaydighan bolghan. Witirning dadisi yene uninggha " heriket xatirsi " yasap bérip, u yaxshi ish qilsa, menggüge xatire qaldurush üchün, shu xatirige xatirilep mangghan, her tereptin ilham bérilip turulghachqa Witir kichik chéghidila ömür boyi yaxshi ish qilishqa bel baghlighan.

Witirning dadisi, xuddi Witirni bashqa jehetlerdin terbiyiligenge oxshash, kichikidin tartipla uni saxawetchan qilip terbiyileshte hergiz uni shundaq qilishqa mejburlimighan. belki bundaq qilishqa qiziqturush üchün ejir singdürgen. shundaq qilip uni özini tutuwalghan we yaxshi ish qilghan chaghdiki xushalliqtin behrimen bolidighan qilghan. derweqe, balilarni bundaq xushalliqtin behrimen bolushning ehmiyitini chüshinidighan we éside saqlaydighan qilmaq heqiqeten nahayiti tes, lékin hergiz mumkin emesmu emes.

shahmat oynash, bilyart oynash qatarliqlarni misalgha alsaq, öginiwalghandila andin uningdin xushalliq hés qilghili bolidu. sewrchanliq bilen terbiyiligendila saxawetlik ishlarni qilishni öginidu we saxawetlik ishlarni qilghanliqidin xushallinidighan bolidu.

Witirning dadisi özining oghlini bir aliyjanap adem qilip yétishtürüsh üchün Witirda saxawetchanliqni yétildürüsh üchün ejir singdürgen. shunga u kichik Witirgha yaman ish qilghanlarning jazalanliqigha dair hékayilerni daim sözlep bergen hem bundaq yaman ademlerning yamanliqini qattiq eyibligen. Witirning dadisi yene bu selbiy tiplarni misal keltürüshni Witirgha saxawetlik bolush toghrisida nesihet qilishning wastisi qilghan.

saxawetlik ishlarni qilishqa nesihet qilishtiki muddia bilen saxawetchan qilip terbiyileshtiki muddia otturisida az- tola perq bar. aldinqisida Witirning dadisi omumen pul bilen mukapatlashni asas qilghan. emma Witir yaxshi ish qilsa pul bermey, " heriket xatirisi " ge yézip qoyghan. yighinchaqlap éytsaq, uning meqsiti:" öginish bizge bu dunyaliq bext élip kélidu, xeyr - saxawetlik, sawapliq ishlar bizge xudaning mukapat_inamini élip kélidu" dégendin ibaret.

shunga Witirning dadisi oghlini mukapatlighan chaghda, köp hallarda, bu ikki muddiani teng ishqa salghan. eger Witirning öginishi yaxshi bolsa herküni uninggha bir köprek heq bergen, lékin uning öginishi nahayiti yaxshi bolsimu, lékin herikitide sewenlik bolsa, bir köprek heqni bermigen. Witirning dadisining mundaq mukapatlash tüzümi toghrisidiki xatirisi kishini nahayiti tesirlendüridu:

daim shundaq ishlar bolup turdi, oghlum sewenlik ötküzüp qoyghanda, teshebbuskarliq bilen:" dada, men bügün sewenlik ötküzüp qoydum, shunga pul almaymen... " deydighan boldi. bu chaghda men nahayiti hayajanlan'ghan bolsammu, emma oghlumni dep, hayajanliqimdin tökülüwatqan yashlirimni toxtitiwélishqa mejbur boldum. özümni bésiwélip, " shundaqmu? men uqmaymen. undaq bolsa ete bir yaxshi ish qilghin" dédim. emeliyette bu chaghda méning könglüm tolimu yérim bolatti, uninggha bolghan méhir- muhebbitimni ipadilesh üchün, daim ixtiyarsiz halda söyüp kétettim.

bezi ata- anilar néme üchün Witirning dadisi uni ilhamlandurush üchün pul bilen mukapatlash tüzümini qolinidu? dep sorishi mumkin. eslide bu Witirning dadisining uninggha" öginishning bu dunyaliq bext - saadetke élip kélidighanliqi " ning menisini bildürüsh üchün qollan'ghan, bir qeder emeliy bolghan usuli idi. u kitabqa: " gerche xijilliq hés qilsammu, lékin oghlum obdan oqusila, men herqétim uninggha bir köprek berdim. buningdiki meqsitim, oghlumgha erzan heqqe érishmekning neqeder tes ikenlikini hés qildurush idi" dep yazghan.

Witirgha bérilgen pullar qandaq bir terep qilin'ghan? Witirning dadisi oghligha bu pullarni imkanqeder ehmiyetlik ishlar üchün xejleshni ögetken. mesilen: bezide Witirgha tortqa oxshash nersilerni sétiwalsa ehmiyetlik bolmaydighanliqini, eswab, sayman sétiwalsa, menggü rolini jari qilduridighanliqini chüshendürgen. yene mesilen: bezide Witirgha rozjdéstwa bayrimigha oxshash bayramlarda dostlirigha we namrat kishilerge az- tola sowghat élip berse ularning choqum xush bolidighanliqini eskertken.

etraptiki kishiler tebiy apet, süniy balilargha oxshash kishini parakende qilidighan ishlargha yoluqqanda, salahiyitini uyghun kelsun- kelmisun, Witirning dadisi Witirni élip ularni yoqlighili barghan. bu chaghda Witirmu özi saqlighan pulini élip apetke uchirighuchilardin hal sorighan. bu chaghda Witirning dadisi pursetni ching tutup: " Witir, sen nahayiti toghra qilding, gerche sowghat az bolsimu, lékin xuddi" injil " da yézilghan eshu tul xotun bergen birtengge " " injil " diki hékaye bolup " marko injili " ning 12- sürisining axirigha shundaq yézilghan .

eysa eleyhisalam kishilerning kümüsh xezinisige qandaq pul tashlaydighanliqigha qarap olturuwerdi. xélilighan baylar melum sanda pul tashlidi . bu chaghda bir namrat tul xotun kélip xezinige ikki tengge tashlidi . eysa eleyhisalam muritlirini chaqirip , ulargha : men silerge rastini éytsam , bu tul xotun tashlighan pul köp adem tashlighan puldin jiq . chünki bu ademler éshinidighan ademler, ular oshuq pullirini tashlidi. emma tul xotun özige yetmeywatsa , özning bisatida bar pulning hemmisini tashlidi " dégen.

" injil " diki mushuninggha oxshash hékayilerge qedimdin hazirghiche bolghan riwayetler hem shéirlardiki söz- ibariler arqiliq Witirning yaxshi ish qilishigha ilham bérish Witirning dadisining aditige aylan'ghan . u , Witirning kichik chéghidin tartipla Witirgha bu geplerni éside saqlashni jikiligen . shunga u her qétim oghlidin : " Witir , pokoni mundaq ehwalda qandaq qilghan ? " dep sorighanda , Witir derhal chüshinip , ye tiriship yaxshi ish qilghan , ye yaman ish qilishni toxtatqan . Witirning dadisi Witirni öginishke ilhamlandurush üchün sadda ishlarnimu qilghan : her qétim Witir birer kitabini körüp yaki terjime qilip bolghandin kéyin , ata- bala ikkiylen xuddi éghir yükni yelkisidin éliwetkendek bolup , birlikte : " yashisun komér"

Eger bir bala qandaq muhit ichide ösüp yétilishi kérek?

2006-09-03T16:55:00.000-07:00

1>Eger bir bala tenqidi muhitta ösüp yétilgende, bu bala eyibleshni öginidu.
2>Eger bir bala düshmenlishish muhitida ösüp yétilgende, bu bala köresh qilishni öginidu.
3>Eger bir bala qorqunchliq muhitta ösüp yétilgende, bu bala qorqunchni öginidu.
4> Eger bir bala ich aghritish muhitida ösüp yétilgende , bu bala qorqunchni öginidu.
5> Eger bir bala mesxirilik muhitta ösüp yétilgende, bu bala xijil bölüshni öginidu.
6>Eger bir bala hesetxorluq muhitida ösüp yétilgende, bu bala ichi tarliqni öginidu.
7> Eger bir bala xorluq muhitida ösüp yétilgende, bu bala mesuliyetni yükleshni öginidu.
8> Eger bir bala righbetlendürüsh muhitida yétilgende, bu bala özige ishinishni öginidu.
9> Eger bir bala sewri – taqetlik muhitta ösüp yétilgende, bu bala chidamchanliqni öginidu.
10> Eger bir bala teqdirlinish muhitida ösüp yétilgende, bu bala söyünüp yashashni öginidu.
11> Eger bir bala qobul qilish muhitida ösüp yétilgende, bu bala méhribanliqni öginidu.
12> Eger bir bala turmushidin memnun bolush muhitida ösüp yétilgende, bu bala özini söyüshni öginidu.
13>Eger bir bala huzurlinish muhitida ösüp yétilgende, bu bala merdlikni öginidu.
14>Eger bir bala semimiylik we heqqaniyet muhitida ösüp yétilgende, bu bala némining heqqaniyet we adalet ikenlikini chüshinidu.
15> Eger bir bala dostliri bilen birlikte ösüp yétilgende, bu bala turmushning ehmiyitini chüshinidu.
16> Eger bir bala rastchilliq muhitida ösüp yétilgende, bu bala xatirjem yashashni öginidu.

Bore Ana-1

2006-08-30T12:37:00.000-07:00

Bore Ana

Tohti Ayup

Baharning ahirqi kunliri ...

Yaylaqta qarning ahirqi parcilirimu erip tugigen, u peqet taghning teskey teripidiki yanbaghirlarda we taghning egiz coqqiliridila qara qixning qehritan soghuq caghlirini eslitip kumuxtek yaltirap korunetti. Tehi hepte ilgirila huddi keselcan ademning cirayidek sarghuc hunuk we kongulsiz korunidighan keng yaylaq bugun yexilip sus yexilciliqqa purkengen, uningdin isqa ohxax kokuc reng, nemhux isiq hor koturuletti. Tagh ustidin yenik soqiwatqan qurghaq xamal helimu soghuq idi. Biraq u yenila tagh nahxsining eks sadasidek yeqimliq, lerzan, quyax nuridek yumxaq hem rahetlik tuyulatti. Uning bowaq tiniqliridek illiq nepesliride ozgice mezzilik puraq: Ekcigen yerning we dewirqay bilen arca yapriqining nemlengendin keyinki kucluk hidi...

Kok bore xepisiz yorghilap qarighayliq arisidin ciqip keldi. Uning kopken, peske sanggilighan yelinliri yorghilighanda ikki yangha cayqilip baratti. Ozimu korunerlik oruqlighanidi, yota hem qorsaqliridiki kul reng, aquc tukler purlixangghu korunetti. Qacanlardidur yerimi uzuwetilgen, emdi diqmaqlixip qalghan kalte quyruqi uni tebi'iy guzelliki we seltentini yoqatqan japakex hem bicare qilip korsitetti. Emma wujudida kuc, tuyghunluq we oz - ozige bolghan adettin taxqiri ixenc urghup turatti. Gewdisi tolghan, putliri uzun hem quwwetlik idi. Wujudida hayatliqni eymendurguci, qorquncqa salghuci yawayi wehxiylik, kozliride ghayet kucluk kokuc nur caqnap turatti. Bore derya yaqisigha kelip, derya suyining heywetlik xarqiraxlirigha tuyghunluq hem pewqul'adde otkur sezimi bilen qulaq selip turdi.

Yaylaqning gherbiy teripide ximaldin jenubqa tar, emma ikki qirghiqi qilic bilen kesp cuxurulgendek tik aq teke deryasi eqip turatti. Deryaning upqunluq xoh eqini baxqice idi. Merwayittek cecilip turghan aquc buzjghunliri yiraqtin huddi simaptek yaltirap kozni caqatti, taxtin - taxqa urulup, kuwejep aqidighan heywet dolqunliri yaylaqning boluq osken ot - coplirige toyunup semrigen bir top atning tinimisiz xoh cepixlirini eslitetti. Uningdin tarawatqan guldurligen uzulmes heywetlik sada zeminni titritetti, tagh icini lerzige salatti...

Borini korup qizil tumxuq coghundekler (Izahat:coghundek - taghda yaxaydighan, xekli qaghigha ohxaydighan bir hil qux.)Asmanda ensiz cunguldaxti we aldirap tenigendek alliqayaqlargha ucup birdemdila kozdin ghayip boluxti. Emma bore coghundeklerni kormigendek, conguldaxlirini anglimighandek, texwixlirige perwa qilmighandek idi.

Bore peske cuxup, tagh teriki tuwige kelip, uni - buni purap kordi. Etrapta quruq haraq botulkiliri, tamaka qapliri, solyaw haltilar cecilip yatatti. Bore uningdin yirginip neri ketti. Bexini koturup, nemhux hawani teme bilen purap baqti. Borining bugun owdin teliyi kelmigini, xunga uwisigha oljisiz qaytip ketiwatqini eniq. Meyli nemila bolmisun, uning emdi uwisigha qaytidighan waqti yetti. Wujudida uni nepesseri aldiritiwatqan, teqezza qiliwatqan, icini koyduriwatqan, seghinduriwatqan pewqul'adde nazuk sezim kuci uni qanaet bilen toyunuxqa undimekte, meylini oz uwisigha tartmaqta...

Bore qaghinek, ziriq, arca we azghan bilen bukkide qaplanghan tagh baghrini boylap, huddi yilanning soylixidek cebdeslik bilen yuqirigha yamaxti ...

Taghning burtup ciqqan qoram taxliri kok, borining tuklirimu kok, huddi tagh bilen bir jan, bir tendek... Wujudi, jismi axu kopkokluk icige yughurulup ketkendek idi ...

Bore hex - pex deguce oz uwisining aldigha, etrapi qoyuq arca hem ziriq bilen qaplanghan tagh ongkurige yetip keldi. Tughulghinigha bir aydin axqan, kozliri yengila ecilghan bore kucukliri anisining tonux, mehirlik hidini anisi derya boyidiki ceghidila purap ulgurgen, xunga hemmisi ongkur aghzigha ciqip teqezzaliq bilen telmurup turuxqanidi . Anisi ongkur aghzigha kelgen haman bex kucuk ghingxip yelinghinice anisigha tengla taxlinixti. Tejribilik ana balilirini ongkurning eng ickiri yerige, pinhan, hetersiz we illiq makanigha baxlap kirdi. Astigha bir qewet xiwaq, emen we qoy yungi yeyilghan ongkur ici issiq, nemhux hem rahetlik idi. Kalte quyruq bore qoy yungi ustide putlirini uzun sunup, bexini yerge qoyup, yenice sunaylinip yatti. Ecirqap ketken bore kucukliri anisining baghrigha taxlinip, sut bilen tompayghan yumran emceklirini talixip emixke baxlidi. Emcikining boxqine aghrixi icidiki xerin ghidiqlinix xuncilik lezzetlik idiki, kalte quyruq wujudidiki besix mumkin bolmaydighan bu ceksiz lezzettin mesthuxlinip, putlirini tehimu uzun sunup, gewdisini kerip, ihtiyarice taxlap jimjit yetip ketti.

Neqeder ulugh hilwet, illiq makan - he bu? kalte quyruqning talay ejdadliri, hetta ozimu muxu ongkurde tughulghaniken, bu xohretlik kecmixlerni uruq - ejdadlirining ongkurning tax yocuqlirigha, yeriqlirigha singip ketken tonux puraqliri, anisi ozini tewellut qilghanda wujudidin tamcighan qan, ana baghridin aghzigha temip cuxken herbir yutum sut uninggha eslitip turatti. Mana emdi uning congiyip, wayigha yetip bu qedimiy muqedes ongkurde muxu balilirini ikkinci qetim tewellut qilixi...

Sutke boluxice qenip, toqluq rahitidin teni yayrap ketken kucukler anisining baghridila ozini her terepke taxlixip tatliq uyqugha ketixti. Baliliri toyiwedi, kalte quyruqningmu etigendin beri wujudini aramsizlanduruwatqan acliqi besilip, ic - icidin rahet tepip qaldi. U huddi uhlighandek jimjit yatatti, emma kozliri ocuq idi...

...Xu qetimqi paji'e balilirining ozige egixip derya terepke emes, eziqip - tenep, kultuk qar bilen qaplanghan yaylaq terepke qacqanliqidin yuz berdi. Xu qetim, qar qelin yaghqan kunning etisi u kok yayla bilen bille balilirini egexturup qixlaqtiki buk cighliqqa qoyuwetilgen bir top malgha tegix ucun taghdin cuxken. Etigini malcilar tehi oyidin ciqip ulgurmigenidi. Bu ow ucun yahxi peyt. Kalte quyruq bilen kok yayla balilirigha teyyar olja bilen ozuqlinixni emes, muxundaq caghda owgha selip, ulargha oz nesiwisini qandaq tepip yeyix usulini ogitixi, qisqisi, ular oz baliliri aldida ata - aniliq burcini sadaqetlik bilen her qandaq hewpke tewekkul qilghan halda ada qilixliri kerek. Bundaq burc boriler ucun ulugh hem muqeddes. Bu arqiliq ularning balilirigha miras qilip qalduridighan nersiliri nahayiti jiq. Baliliri hayatliq dunyasining kucluk hokumrani, tebi'etning himirilmes gewdisi supitide yaxax ucun, ozining rohiyitide, wujudida nurghun hasliqlarni apiride qilixi zorur. Ular anisi aq sut bilen toyunduruwatqan, erkilitiwatqan caghdiki adettin taxqiri mulayimliq, mehribanliq hem oz hayatining eminliki, asayixliqi ucun birlik, omluknila emes, muhimi, adettin taxqiri baturluq, jasaret hem hecnimidin ayanmaydighan wehxiylik, rehmsizlikni uginixi kerek...

Eng aldida kalte quyruq bilen kok yayla, uningdin keyin baliliri qelin cighliq arisida tiwix ciqarmay omilep ilgirilep mal topigha yeqinlaxti we birdinla cigh tuwidin purzjinidek qangqip ciqip mal topigha xiddet bilen taxlinixti. Ularning etiyazda tughulghan semiz tol qoydin birni purlap besip, tuxmu - tuxtin cixlep - tartixip yep tugitixi ucun, hecqance waqit ketmidi. Lekin xu peyitte, boriler her qacan duc kelix ehtimali bolghan ix ahir yuz berdi. Qotan tereptin uc atliq adem qiqas - suren selip, miltiqliridin oq uzginice boriler ustige at capturup kelxti. Kalte quyruq balilirigha bax bolup udul derya terepke - yawa tereklik arisigha qacti. Arqisidin etilghan oq quliqi tuwidin wizjildap ucatti. U kozni yumup acquce yawa tereklik arisigha berip olgurdi. Emma keynide ne kok yayla, ne baliliri korunmeytti. Kalte quyruq oqtek yugurup deryani kesip otti - de, tagh ustige ciqip etrapni kozitixke baxlidi. Uning wehime hem halaket qorquncidin coghdek yenip ketken otkur kozliri xuan yaylaqtiki mudhix menzirini ilgha qildi. Uc atliq adem atlirini boluxice capturup, yaylaqtiki kultuk qar ustide bore balilirini qoghlap yuretti. Qorsaqqice cokup ketidighan qelin qarda yax boriler her qance yugurupmu atlardin uzup ketelixi mumkin emes idi. Kalte quyruq hesret we ghezeptin jalaqlap titrep, elem we qisas ucquni ucqundap turghan kozliri bilen hemme ixni korup turdi. Atliqlar yax borilerni kaltek bilen urup bir - birlep yiqitixti we tagharlirigha solap atlirigha artixti. Kalte quyruq xu caghdila es - hoxini tepip jan - jehli bilen peske taxlandi. U kok yaylining nege ketkenlikini bilmeytti. U emdi ozi yalghuz atliq malcilar bilen yekkimu - yekke elixmaqci, xu arqiliq balilirini qutulduruwalmaqci boldi - de, atliqlarning aldini kozlep yaylaq terepke yugurup ketti. U deryadiki muz arilax eqiwatqan sudin qandaq uzup otkinini, deryadin otkendin keyin bedinidin suning qandaq xurqirap quyuliwatqanliqini bilmeytti. U catqalliqtin exip, kultuk qar ustide yugurup ketiwetip tosattinla taxyolda qatar keliwatqan aptomobil kalonini korup qaldi. Uning yeqinqi yillardin buyan muxu zeminda peyda bolup qalghan bu ghelite mehluqning gewdisining xu qeder yoghan, awazining xu qeder kucluk we yeqimsizliqigha eqli yetmeytti. U bu mehluqlarning tezraq kozdin yutuxini kutup, bir tup qaghinek tuwide helighice tugulup yatti. Ghelite mehluqlar kozidin yutup, bore ornidin turghanda atliqlar alliqacan kozdin ghayip bolghanidi. Xu an kalte quyruqning wujudida zahir bolghan adettin taxqiri kucluk hesret we judaliq derdi aghzidin huddi hazidar ademning yighisidek sozulup etilip ciqti:

- Hu... W...W...!

Kok yaylining xuningghice iz - deriki yoq idi. Kok yayla - he! muxu zemindiki boriler qewmining axu kucluk serdari! nemimu qorqutalighan, bax egdureligen uni? ow ustidiki jeng, tagh tekisi bilen yekmu - yek elixixlar, malci itlarning qorxawliri ... Uning ghezepke kelgen caghdiki kok yaylisining tik turup ketixlirige, kozlirining yalt - yult qilip qehirlik yenixlirigha qaysi mehluq udul tikilip qariyalighan? hayat - mamatliq elixixta otkur, quwwetlik cixliri bilen birla qetim cixlexlirige qaysi kuctunggur reqibi cidalighan? kalte quyruqni soyunduridighan, amraqliqini kelturidighan ajayip kok yayla idi u!

Kalte quyruq xu kece ongkurde ozi yalghuz munglinip, gheribsinip yatti. Bala hesriti, judaliq derdi icide kecice ghingxip, huwlap ciqti. Emma uni birdinbir awunduruwatqan, uninggha teselliy beghixlawatqan nerse qorsiqidiki yengi janning tipirlaxliri, tinimsiz midiraxliri idi. Kok yaylining her qacan qutrap turidighan rohiy texnaliqidin apiride qilinghan yengi jan her qetim midirlighanda, tepcekligende hazidar anining elem we hesretliri yiraq - yiraqlargha qoghlinip ketkendek tuyulatti. Bu midirlax, bu tepceklexning ana wujudigha behx etidighan sezimi xu qeder tatliq, xu qeder xerin idiki...

Kalte quyruq etisi qarliq dalada kok yaylining izini purap izdep ketiwetip uxtumtut tonux we ghelite puraq arilaxmisini hidlap qaldi - de, xu terepke oqtek yugurup ketti. Tagh baghrida qacandur bir caghlarda tagh ustidin ghulap cuxken yoghan qoram tax tuwide kok yayla bilen bir adem sozulup yatatti. Kok yayla u ademning karniyigha eghiz salghinice qetip qalghanidi. Kokrikidin helimu asta sirghip eqiwatqan qandin aquc hor koturulup turatti.Kozliri ocuq, uningdin yenila burunqidek gheyur, atexlik kokuc nur caqnap turatti.

Olgen ademning teleti tolimu paji'elik we qorquncluq korunetti. Yuzliri kokergen, esilghan, koz qaricuqliri canaqliridin cacrap ciqip ketkenidi. Eghizidin sanggilap qalghan tilining astida qan arilax qizghuc kopuk muz bolup qetip qalghanidi. Kalte quyruq huwlimidi, ghingximidi, hecbir texwix, qurquncsiz kok yaylining yenigha keldi - de, uning dinggiyip turghan qulaqlirini, bax - kozlirini mehri bilen purap ketti. Ah, neqeder eziz, tonux, yeqimliq puraq! u kok yaylining yenigha kelip, goya uning sowup qatqan wujudini oz gewdisi bilen issitmaqci bolghandek bir pes tugulup yatti. Helimu tiklixip turghan kok yaylisigha, qorsaq, saghrisigha bir hil mehirlik erkilex bilen suwunup ketti. Kalte quyruq wujudida emdi nemixqidur adettin taxqiri hatirjemlik hes qilip turatti. Qorqunc, wehimidin qilce eser yoq idi! bir caghda uning otkur sezimliri yiraqtin bu yaqqa qarap keliwatqan ikki atliq ademni bayqap qaldi, hoxyarlinip ornidin turup, u terepke segeklik bilen qulaq saldi - de, goya kok yayla hazirla ornidin turup ozige egixip mangidighandek, keynige qarap - qarap qoyup, qoyuq catqalliq arisigha kirip ghayip boldi.

... Uyqusigha qanghan bore kucukliri putlirini sozup, bellirini igip esnep kerildi, andin anisining dumbisige, boyun hem bexigha yamixixqa baxlidi. Balilirining qorsaqliri suttin tompayghan, nepesliri issiq, bedenliri mamuqtek yumxaq idi, putliri diqmaq, emma quwwetlik, tompay korunetti. Balilar... Kalte quyruqning kok yaylidin ayrilghandin keyinki judaliq hesritige hemderd bolghuci birdinbir quwanci. Peqet muxu balilirila otken yili qixtiki paji'elik kecmixini, helila yitilip qalghan balilirini atliqlarning kultuk qarda qoghlap yurup, orup yarilandurup taghargha tiqip qandaq elip ketkenlirini hem kok yaylining qoram tax tuwidiki olum menzirisini untulduridu. Ularning tinimsiz midirlaxliri, kozi ecilghandin keyinki xohluq bilen oynixixliri, tatliq uyquliri kalte quyruqni yaxaxqa, yaxighandimu oz erki, qeyserlik we cidamliq bilen yaxaxqa undep turidu.

Ongkur icige sirttin sus, girimsen nurcexmisi ucup kirdi. Bore kucukliri u nurdin ajiz kozlirini cimciqlitip, uninggha hewes hem qiziqix bilen hangqetip qarap ketixti. Kalte quyruq likkide ornidn turdi. Durus, baharning muxundaq kunliri balilarni aptapqa, xamalgha selixning obdan peyti. Ular hayatliqning ongkur icidila tugellenmeydighanliqini, tebi'ette ulargha qucaq ecip turghan nurghun, nahayiti nurghun nersilerning barliqini bilixi, ular bilen tonuxixi kerek.

Kalte quyruq balilirini egexturup ongkur aghzigha ciqti. Ongkur aghzida, catqallar arisida turup etrapni nahayiti eniq korux mumkin idi. Bore kucuklirining marjandek yaltirap turghan kicikkine kozliri kucluk nurgha nahayiti tezla konup ketti.

Peste - tagh baghrida bax - ayighigha koz yetmeydighan yapyexil qarighayzarliq kozge taxlinatti. Ular goya bu muqeddes taghqa baghrini yeqip, quyax aptipining rahet, asayixliqi icide mugudewatqandek, hiyal suriwatqandek idi. Ormanliqtinmikin yaki aq teke deryasidinmikin, eytawur yiraq - yiraqlardin huddi tagh kelkunining kecidiki heywetlik xawqunigha ohxax tinimsiz guruldigen awaz keletti. Bu xamalning kuciyixige yaki ajizlixixigha egixip ozgirip baridighan ancilikla gurkirex, guruldexke ohximaytti. Bu yerni hawagha, hawani yerge, mewjudluqni rohqa, rohni mewjudluqqa aylanduriwatqan ghayet zor icki energiyening tohtawsiz herikitidin balqip ciqiwatqan awaz idi. Gupuldep, uzulup - uzulup soqiwatqan, tengdaxsiz zor bequwwet bir yurektin ohcup tarawatqan hayatliq kuci yer we hawaning tomur - tomurlirini qizitip, ceksiz bir boxluqqa qarap eqiwatqandek qilatti. Bu yurek kainat apiride bolghandin biri ene xundaq soqup keldi. Bu ulugh tengdaxsiz ilahiy kucning mengguluk dupuldexliride, heywetlik xarqiraxlirida olmes bir ahang yangrap turatti. Bu menggu eytip tugetkili bolmaydighan mewjutluq nahxisi idi, bu nahxida xundaq bir milodiye bar idiki, u hayatliqning xadiyane kuyigimu, beht tentenisigimu, mamatliq we halaketning hesretlik haza - mersiyisigimu ohxap ketetti.

Yigha we kulke awazi anglinip turatti. U borining sozup - sozup huwlaxlirigha we uning tagh arisidiki eks sadasigha ohxaytti. Bularning hemmisi mewjutluq, ebediy mewjutluq ucun idi, eks sada yerdin hawagha, hawadin yerge urulghan caghda uning xiddetlik zerbisidin taghlar tozghaqtek tozup, deryalar jan talixiwatqan yaridar yilandek tolghinip ketetti. Xu caghda ularning wujudidin huddi borining kozliridin balqighan nurdek kopkok ot ucqunliri cacrap ciqatti - de, u nahayiti tezla ghayet cong yanghingha aylinatti, u, zemin - mewjutluq tengrisining ulugh, ebediy olmes yuriki idi!

Kalte quyruq ongkur aghzidin qaytip kirip, balilirini baghrigha besip tugulup yatqinice hiyal suruwetip xu qetimqi owni ihtiyarsiz eslep ketti. Qaltis ow bolghan idi - de, xu qetim kok yayla ikkisi balilirigha mal topigha qandaq xepisiz yeqinlixixni, yeqinlaxqandin keyin qoylargha pewqul'adde tez we xiddet bilen hujum qilix kereklikini, qoylargha zerbe bilen taxlinip, uni yiqitip kariniyini qandaq caynap uzuwetixni ogetkenidi. Xu qetim qoylarning hali burunqidekla nahayiti ecinixliq boldi, kalte quyruq hecqance kuc serp qilmayla tol qoyning karniyigha eghiz salghan caghda, yenidiki uc balisi tolning quyruq we saghrisigha yitiliwatqan otkur cixlirini tengla paturuxti. Bore baliliri ucun xunsi ejeblinerlik boldiki, bu tol qoy goya xundaq bir teqdirini razimenlik bilen kutup turghandek, azraq tepirlax we merextin baxqa hecqandaq qarxiliq qilmidi. Bu hal kalte quyruqning tolimu oclikini kelturgenidi...

Kalte quyruq hiyal suruwetip yene kok yaylini eske aldi. Uning yalghuzluq we yetimsiraxtin aramini yoqatqan sezguside kok yaylining qandaq olgenliki toghrisidiki hiyallar manayqip yuretti...

...Malcilar miltiqliridin pang - pung qilip oq uzgen caghda, coghdek qepqizil, cekittek kicik bir nerse borilerning bexidin wizj qilip ucup otkende, yax boriler hemmidin bek alaqzade boluxqan. Ular pitrap qayaqlargha kettikin? yaki ozige yetixelmey arqisda temtirep yuremdikin? kok yayla qecip ketiwetip suritini astilatti. U etrapni hidlap, balilirining tonux puraqlirini izdewatqan caghda, kutulmigende waq qilghan awaz bilen deslepte yerdin bir ghulacce egiz sekrep ketti - de, andin qelin catqalliq arisigha purlixip yiqildi. Xuan yer aylinip ongtey - tongtey bolup ketkendek boldi, aldi ong putining beghixidin baxlanghan cidighusiz bir aghriqtin ingrap, putigha esilip qalghan polat qapqangha ghezep we heyranliq bilen cekciyip qaridi. Bu neme hal? kicikkinila bir nerse! congliqi tulkicilik kelmeydighan bu ghelite nersining xuncilik mustehkem hem ghalipliqi uning eqlige sighmaytti, xunga uni eziq cixigha elip ghezep bilen caynaxqa baxlidi. Xunisi heyran qalarliqki, uning hecbir yeri birer janliq mehluqatqa ohximaytti. Uning nemisidur xaraqlaytti, taxlargha tegip jiringlighandek qilatti. Kok yayla uningdin ademning puriqini tezla hidlap seziwaldi. Ah, derih! uning xunce otkur kozliri, hoxyar sezguliri we nazuk purax sezimliri neme ucun bu qabahetni aldin biliwelixqa ajiz keldi? yaki u bir qewet qum arilax quruq topa astigha komup qoyulghini ucunmu? yaq, kok yayla ademlerning ter we yagh arilax ghelite puraqlirini congqur yer astidinmu purap seziwelixqa qadir. Toghriraqi, u pitrap, qayaqtindur temtirep yurgen uc balisining ghemde sekpare bolup, bu leniti ter we yagh puraqlirini estin ciqarghan. Xundaqtimu kok yayla ademlerning ozidin eqilliq we tedbirlik ikenlikige ten bergusi kelmeytti. Xunga u ozini haman ulardin ghalip we bu zeminge heqiqiy hokumran ornida sezetti. Kok yayla qapqandin putini ajritiwelix ucun yulqunghanseri qapqan uning put beghixini xunce xiddet bilen qisixqa baxlidi. U qapqangha yene ocmenlik we heyranliq bilen cekciyip qaridi. Xu caghda uning kozliridin etilip ciqqan ghezeplik kokuc nur qapqanning dat basqan qaramtul girwekliride yalt - yult qilip caqnap ketti. Qapqan taxtek eghir we qopal idi. Bir uci uninggha, yene bir uci yerge congqur qeqiwetilgen tomur qozuqqa cetip qoyulghan tomur zenjir kok yayla her qetim slkinip yulqunghanda xaraqxighan awaz ciqiratti. Kok yayla hudini yoqatqan halda qapqan bilen jan - jehli bilen elixp, uni quwwetlik cixliri arisigha elip qaraslitip caynaxqa baxlidi. U qisas we tengdaxsiz ghezep arilixip ketken esebiy tuyghu icide uxxaq cixlirining pare - pare bolup, sunup uwulup ketiwatqanliqini sezmeytti. Qapqan we zenjir uning aghzidin aqqan xolgey arilax qepqizil qan bilen boyaldi. Kok yaylining wujudini ottek koyduruwatqan ghezep we ocmenlik kuci bilen qanlirining waraqxip qaynixidin astidiki qar erip, qumsangghu topa bilen arilixip ketti. Kok yaylining qara patqaqqa ayliniwatqan topa ustide tinimsiz domulixidin dumbisining kokuc, sarghuc, meyde we qorsaqlirining aquc tukliri qapqara lay bilen meynetlixip ketkenidi. Bedinidin ot yalqunidek qiziq hararet we aquc hor koturuletti. Kozliri yurekni sirqiritiwetkudek derijide dehxetlik we qorquncluq korunetti. Saq qalghan tot jup eziq cixi yenila burunqidek mezmut bolup, henjerdek hinggiyip turatti.

Dala jimjit, peqet yiraqlardila borilerning sozup huwlighan awazliri anglinip turatti. Tumanliq asmanda jansiz pilildap turghan yultuzlar huddi ayning taram - taram koz yaxliridek korunetti. Kok yaylining bulardin kongli buzulup kozliridin bulduqlap yax ketti. U nemige yighlidi? nemige nida qilip ghingxidi? qapqangha cuxup ademlerning mehkum esiri bolup qalghini ucunmu? yaq! ezbirayi! u hazir ozini mehkum tutqun we yengilguci dep oylighini yoq. Biraq bir ixni hata qilghandek... Bir qedemni, axu bir qedemni kongul parakendiclikide hata besip salghandek...

Kok yayla qapqanni caynawerip halidin ketti. U axu halsirax icide ozini yenila here terpke atatti. Kalte quyruq hemrahining yiraqtiki huwlaxlirigha qulaq salatti. Qulaqliri xu qeder sezgur, kozliri xu qeder otkur idi. U qapqanning qattiq qisixidin ugiliri ezilip kardin ciqqan put beghixini we qan uyup kuptek ixxip ketken tapinini hedep yalaxqa baxlidi. Uning bir caghlardiki sezgur tapini emdi hecnersini sezer emes, emma uningdiki coghdek qiziq hararet borining nepiz, yumran tilini koyduretti. U tagh keynige olturiwatqan aygha telpunup uning arqisidin bar kuci bilen yugrigusi, uninggha qoghlap yetkusi kelip, qapqanni jan - jehli bilen cixlep caynaxqa, uning bilen elixixqa baxlidi. Elixip - elixip maghduridin ketkendin keyin, ozini qapqan ustige taxlap bir pes jim bolup qaldi. U emdi olumni, halaketni rayixliq bilen kutiwatamdu? xundaq qilixqa mejburmu? yaq, olum - halaket emes, ozige ebediy we muqeddes bolup tuyulidighan rohtin juda boluxla heqiqiy halaket! kok yaylining mehkumluqqa hergizmu ten bergusi kelmeytti. Uning tumurlirida ohcup eqiwatqan qanning xiddetlik ewjide yenila bir hil roh - hayatqa bolghan muhebbet we hayatliq hoquqini talixix ucun mewj uriwatqan xepqetsizlik hem adettin taxqiri wehxiylik eks etip turatti.

Qarliq dala asta - asta yorup, tagh ustide quyax parqiridi. Uning tal - tal qizghuc nurliri qar ustide jimirlap kok yaylining kozlirini ceqixqa baxlidi. Xiwirghan uxqiytip barghanseri kuceymekte idi. U etraptiki qar dowilirini ucurtup borining bax - kozige zerp bilen uratti. Derya tereptin muzning soghuq ewjidin caraslap yerilghan awazi keletti. Xu caghda bore demmu - dem uruliwatqan xiwirghandin wujudini endikturguci ghelite tonux puraqni sezip qaldi we hoxyarliq bilen bexini koturup, tumxuqini xiwirghangha tutti. Xundaq ... Adem ... Yene atning dupurlexliri ...Demek kun ciqixi bilen ademlerning buyaqqa qarap keliwatqini eniq, ah, bu ademler... Ular hazirla, hazirla kelidu, deslepte oz amitige tentene qilixip qaqaqlap kuluxidu, andin atliridin sekrep cuxup, teremni tetur soyup, yeghimni xilip, oxuqimni kesiwalidu - de, goxumni qagha - quzghunlargha taxlap beridu... Kok yayla muxularni oylap qaytidin kuc, quwwetke toldi we put beghixini qapqan qisqan yerning sel ustunrekidin xiddet bilen caynaxqa baxlidi. Uning saq qalghan tot jup cixliri yenila otkur, mezmut idi, uning putining ustihanlirini qaraslitip ezixke maghduri yetetti. Bore deslepte wujudigha xuruldap tarawatqan cidighusiz aghriqtin qahxap ingrap ketti we ensizlik icide aldirap bexini koturdi. Yiraqtin tunugunki atliq ademler udul buyaqqa qarap keliwatatti. Neme qiliwatimen? oz jismimni ozum caynap nabut qiliwatqinim nemisi? yaki olumdin, halakettin qorqupmu? - hesretlik ingriwetti bore, emma u xuan yene oz tebi'itige qaytti, - yaq, yaq, olumdin qorqux degen neme? oz - ozumge xepqetsizlik qilixtin meqset erkinlik we hayatliqqa erixix.

Kok yaylining uxxaq tekxi cixliri alliqacan ezilip, uwulup tugigen, tot jup otkur cixliri put beghixining ustihanlirini caynap parce - parce qiliwetkini bilen mustehkem peyni caynap uziwetixke ajiz idi. Borining yuriki gupuldep soquxqa baxlidi, ademler barghanseri yeqinlap keliwatatti, hetta ularning sozlixiwatqan awazlirimu eniq anglinip turatti. Ular bir caghda, kutulmigende catqalliq yenida uyaq - buyaqqa domilawatqan borini ilgha qildi we hayt - huyt qilixip warqirixip atlirigha qamca selixti. Atning tuwiqidin cacrap ciqqan qar borining ustige cecildi. Del xu caghda borning ahirqi xiddetlik caynixi bilen teng putining peyimu uzuwetilgenidi. Bore deslepte bar kuci bilen qattiq yulqunuxtin atning ayighidin ikki ghulacce nerigha - qar azgiligha domilap cuxti, emma u qandaq tez yiqilghan bolsa, xuncilik tezlikte cacrap qopup, uc putluq bolup taghqa qarap qacti. Uninggha xunisi bek ayding idiki, ebediy olmes tiriklik rohiy, matanet we muhebbet emdi axu taghlardila qalghanidi, uni peqet axu qametlik taghlarla oz qoynigha, panahigha alalaytti. Atliqlar borining arqisidin tap besip qoghlap kelmekte idi, warqiraxqan, huyqutqan awazliri anglinip turatti, miltiqtin pangildap etilghan oq borining quliqi tuwidin wizjildap ucup otti. Aldidiki qarlar burkut canggiligha cuxken kepter tukidek tozup ketti. Nihayet, atliqlar bilen kok yaylining ariliqi barghanseri uzurap barmaqta idi...

Kok yayla arqisidin qoghlap keliwatqan atliq ademlerning qarisi yutuxi bilen teng, wujudidimu aldigha bir qedem camdighudek kuc - madarning qalmighanliqini hes qildi, hasirap xunce tez nepes eliwatqinigha qarimay, opkisige hawa yitixmeywatatti. Herbir nepes alghanda, gelidin hirqirighan awaz anglinatti. Tili aghzidin bir ghericce sanggilap ketkenidi. Qorsiqi nepes bilen mas halda icige bir kirip, bir tompyip turatti. Cixlep uzuwetilgen aldi putining beghixlirining gox - peyliri alliqacan muzlap bir tal tayaqtek qetip qalghanidi. U uc putluq bolup, nimjan yilandek teste sorulup tagh baghridiki qeri arcining qelin xahliri arisigha yoxurunuwaldi we etrapqa segeklik bilen qulaq selixqa baxlidi. Etrap jimjit, goya kainat soghuq dehxitidin muz bolup qetip ketkendek...

Kok yaylining hatirjemsizliki tehice tugimigenidi, u bir hil texwix - alaqzadilik icide tugulup arca astida bir pes yatti, qancilik yatqini uninggha namelum idi.

Quyax etigende tagh ustidin xunce cirayliq, tap - taza nurliri bilen kozni caqnitip parqirap korunsimu, yuqiri orligenseri qoghuxun renglik qelin tuman icide xunce hunuk we nursizlinp ketti. Gahida uni tagh tereptin qutrap yopurulup keliwatqan qara bulutlar yalmap yutup ketetti. Gahida u yene yupqa bulutlar arisidin peyda bolup qalatti. U xu tapta goya ozige hiris seliwatqan mudhix halaket toridin qutulup qelix ucun, uning bilen jan tikip elixiwatqan munu kok yayligha ohxap qalghanidi. Waqit kok yaylini asta maghdurigha kelturdi, emma uzuwetilgen beghixining cidighusiz aghriqi yenila uning sezimlirini qiynap qahxatmaqta idi. Bore goya axu aghriq azablirini yalmap yutuwetip oz tenige aramliq berguzmekci bolghandek put beghixini hedep yalaxqa baxlidi. Yumran tilining issiq harariti put beghixining muzlirini eritip, sezguliri bir hil aram we rahet tapqandek boldi. Emma muz erix bilen teng bore putining ecilip qalghan qepqizil goxlirini korup birdinla kongli buzulup ketti. Kozliridin taramlap yax quyuldi. Nemixqa xundaq? ezeldin qorqux we mex'um teqdir aldida zarlinixning nemilikini bilmeydighan bu bore neme ucun hazir bu bicare halgha cuxup qaldi?

Yaki u put beghixidiki sanggilap qalghan gox, pey hem asta tepcirep eqiwatqan qandin kongli buzuldimu? hee... Uning sezgusini birdinla yumxitip azablawatqan nerse axu qan hem gox... Kalte quyruq - qedinas hemrahi balilirini yengi tughqanda ular beeyni oz tenining bir parce goxidek qepqizil idi. Bu gox, bu soyumluk baliliri kalte quyruqning bedinidin ajrap ciqqan bilen, uning tomurlirida ozining atilargha has juxqun, hararetlik qeni xuwuldap aqatti... Borining omride beqip osturgen, qatargha qoxqan baliliri san - sanaqsiz, ular ucun wujudida, rohiyitide apiride bolghan mehr - muhebbetmu bihesab idi! borining put beghixida korunup qalghan qepqizil gox bilen arisidin asta tepcirep eqiwatqan issiq qan pangildap etilghan oq awazi bilen qayaqlarghidur pitrap ketken uc balisini ihtiyarsiz uning esige saldi. Helila congiyip, owgha yaraydighan bolup qalghinigha qarimay, uxtumtut ozlirige qarap etilghan oq awazliridin qorqup, yurekliri yerilghudek bolghan axu baliliri xu tapta nelerde tinep - temtirep yuridikin? anisigha egixip tagh arisigha yaki ormanliqlargha qecip kettimikin? yalghuz qalghan bolsa cong bolghan uwisini tepip baralidimikin?

Yeqinla yerdin ikki pay oq etildi, tagh arisi jarangxip ketti. Oq awazining xiddetlik zerbisidin arca xahliri ustidiki ap'aq qar kok yaylining bax - kozige xirqirap cuxti. Kok yayla cebdeslik bilen bexini koturup, hawani segeklik bilen hidlaxqa baxlidi. Deslepte isning, koygen qandaqtur bir nersining acciq puriqi, andin tonux, yeqimliq ozgice bir puraq baxta uzulup - uzulup, keyin demmudem burnigha uruluxqa baxlidi. Ah, oz baliliri... Peqetla ozining! demek, uning balilirning muxu yeqinla yerde ozige qarap keliwatqini eniq. Kok yayla balilirining tonux hididin qaytidin kuc - quwwetke toldi. Ornidin cacrap turup ustiwexidiki qar tozundilirini silkip cuxuriwetip, puraq keliwatqan terepke uc putluq bolup aqsap jenining barice yugurdi. Yugurgenseri uning burnigha balilirining puraqliri bilen qoxulup ademningmu, atningmu dimaghni seskendurguci ter, kir we yagh arilax yat puriqi uruluxqa baxlidi. Xu an borining sezguside bir - biri bilen girelixip ketken muhebbet we ocmenlik tagh kelkunidek kuwejep ohcup ketti. Kok yayla yiraqtin ularni eniq kordi, oxnisige miltiq artiwalghan atliq saqalliq bir adem tunugun bore baliliri solanghan tagharni igerning keynige ghanjughilap qarliq tagh qaptili boylap kelmekte idi. Kok bore hemmini hes qildi, u deslepte yurikining yerilip ketkudek derijide qattiq dupuldixidin sezimlirini yoqitip jayida muzdek qetip turup qaldi, emma yene xuan cepip ketiwatqan tagh tekisidek hawagha qangqip cighir yol yenidiki yoghan quram tax ustige sekrep ciqti. Ghezep we qisas tuyghusidin caqnap ketken kozliri atliq ademge neyzidek tikildi, yuriki uruxtin tohtap qalghandek boldi. At ustide soghuqtin dugdeygen, qax - kirpiklirige qirow tutup ketken adem borige uc - tot ghulacce qalghanda etining birdinla puxqurup, cocup keynige dajixidin hoxyarlinip bexini koturdi - de, qoram tax ustide ozige cekciyip qarap turghan kok yayliliq borini korup, alman - talman oxnisidin miltiqini aldi, emma kozliri qorqqinidin alaq - jalaq bolup ketkenidi. Astidiki at boridin wehimige cuxup jayida tinimsiz aylinatti, yandiki catqalliq arisigha ozini atmaqci bolatti. Atliq adem qolidiki tizginini bar kuci bilen tartip atni aranla baxqurup turatti. Xu arida ikki reqibning qan tolghan kozliri bir - biri bilen yalt qilip ucraxti, goya caqmaq ceqilghandek boldi. Ularning yerim tiniq ariliqidiki cekciyip qarap qelixliri xuncilik qorquncluq hem dehxetlik idi. Atliq adem borining del kokrikini cenlep miltiqtin bir pay oq uzdi, gumburlgen awaz bilen teng kok yaylining yurek baghri wizj qilip koygendek boldi. Kok yayla jan acciqida qoram tax ustidin bir ghulacce egiz koklep ketti we wujudida oliwatqan eng adaqqi kucini yighip atliq ademning ustige zerp bilen taxlandi. Ikkisining pomdaqlixip qar ustige yiqilixidin urkup ketken at derya terepke qarap oqtek tezlikte cepip qecip ketti...

Malcilar qotangha owcilar atamanining etiningla qaytip kelgenlikini korup konglide qandaqtur bir kelixmeslikni sezixti - de, kec kirip qalghinigha qarimay atlirigha minixip terep - terepke cepixti. Ular iz izdep qoram tax yenigha kelgende alliqacan kec kirip ketken bolup, bir - birige mehkem caplaxqinice muzdek qetip qalghan kok yayla bilen owcilar atamanining oluki qan bilen boyilip ketken qar ustide qariyip korunetti. Kok yaylining atamanning karniyini ghezep bilen cixlixidin bir - birige mehkem kirixip ketken otkur cixlirini malcilar her qandaq qilipmu ajritalmidi...

... Bore kocuklirining incike awazda ghingxixliri hem boyun tuklirini cixlep tartixliridin kalte quyruq cocup bexini koturdi. Yuriki qorqunc hem wehime icide gupuldep soqmaqta idi. Koz aldida kok yaylining qangha milenginice qar ustide sozulup yatqan simasi helimu korunup turatti. Kalte quyruq alaqzadilik icide ongkur eghizigha qarap qoydi, huddi axu qoralliq ademler hazirla ongkurge basturup kirip, balilirini taghargha solap elip ketidighandek, balilirini baghrigha mehkem besip tugulup yatti.

Uyghur Qizliri

2006-06-19T04:47:00.000-07:00

Qur'an Kerim ning Uyghurche Terjimisi (Uyghur Latin Yéziqidiki Nusxisi)

Uyghur Doppiliri
Kériyelikler (Kériyeliklerge Xas Kiyim - Kéchekler...
Uyghurlar
Özbekler - Uzbek

tor betidiki nahxilarni bir qetimdila cushurush(Unix/Linux)

2006-04-26T20:05:00.000-07:00

Malum tor betidiki nahshilarni bir-birlap mouse bilan cekip cushurush awariciliq. Balkim ularni cushluk tamaqqa katkan waqtingizda bir qetimdila cushurushni oylaydighansiz? Buni Unix/Linux/Cygwin muhitida wa yaki Windows muhitida Unix komandiliri bilan ongayla amalga ashurghili bolidu. Masilan:

1. Nahshini cushurrmakci bolghan batning "esli kodini" (View/Source din) list.txt nami bilan saqlang.

2. Towandikini vi, emacs yaki shuninggha ohshash tahrirliguc bilan "download.sh" gha saqlang:
########################################
if [ $# -lt 2 ]; then
echo "Usage: $0 "
else
rm -f $2; touch $2
for list in `grep rm $1 | grep http | sed s/http/X/ | cut -f2 -dX | awk
'{print $1}' | cut -f1-4 -d. | grep rm | sed s/rm/Y/ | cut -f1 -dY `
do
grep $list $2
if [ $? -eq 0 ]; then
echo "entry is exist"
else
echo wget http${list}rm >> $2
fi
done
grep rm $2 | grep http > /tmp/list.rm; mv /tmp/list.rm $2
chmod +x $2
# ./$2
fi
#########################################

3. chmod 755 download.sh

4. ./download.sh list.txt list.sh

5. ./list.sh

Bu caghda shu battiki nahshilar cushurulushka bashlaydu. Agar cushurmakci bolghan nahshining formati mp3 bolsa yuquridiki script diki rm ni mp3 bilan almashturung.

Yadingizda bolsun, grep, awk, sed, cut, wget ... dak kommandilarning yardmisiz bularni amalga ashurush qiyin.

Agar Linux/UNIX muhitim yoq, Windowsta qilsamcu disingiz umu bolidu. Uning ucun

1. "esli kodi" ni list.txt bilan saqlaysiz.

2. list.txt ni editlap cushurmakci bolghan nahshilarning listisi list.cmd ni yasaysiz. Masilan:

http://www.xyz.com/mp3/hanleylun.mp3
http://www.xyz.com/mp3/yarimhumaliq.mp3

digandak.

3. Google din "wget for windows" ni izlang. Programmini tepip komputeringizgha qacilang. Masilan d:\wget

4. andin list.cmd ni ecip "Replace" arqili "http" ni "d:\wget\wget http" bilan almashturung.

5. list.cmd ni kommandidin bashlang.

Nahsha cushurulushka bashlaydu.

Asqetip qalsa ajap amas.

Salam bilen
Arslan

-----------
Yuquriqi yollanmidiki Bu qur asli bir qur idi, munberda 2 qur bolup qaptu:
###########################################
for list in `grep rm $1 | grep http | sed s/http/X/ | cut -f2 -dX | awk
'{print $1}' | cut -f1-4 -d. | grep rm | sed s/rm/Y/ | cut -f1 -dY `
########################################

Uni bir qur qilip yaki bolmisa birinci "for " bilan bashalnghan qurning ahirigha "\" ni qoyung, mana mundaq:

#########################################
for list in `grep rm $1 | grep http | sed s/http/X/ | cut -f2 -dX | awk '{print $1}' | cut -f1-4 -d. | grep rm | sed s/rm/Y/ | cut -f1 -dY `
#######################################

Salam bilan
Arslan (UNIX)

bizuyghur.com

Yeizk Aylandurux korali

2006-04-26T19:48:00.000-07:00

Pehrim ( http://www.izdinix.com/munbar/ShowPost.asp?id=7828)

esslamu eleykum:
izdinishqa bashqa torbetlerdiki yaki el katip digendek qurallarbilen yazghan xetlerni biwaste chaplighili bolmay nurghunlighan dostlargha qulaysizliq ilip keldi .shunga oyghan tor bikiti teminligen yiziq aylandurush quralini azraq özgertip izdinish xet nusqisida normal ishleydighan qilip chiqtim .
adirsi towendikiche:
http://pehrim1.512j.com/yiziq
tordashlarning sinap biqishini umud qilmen..
ixtidarliri:
ölchemsiz tikistlerniUKYgha aylandurush
UKY yiziqini Unicode qa aylandurush
Unicode yiziqini UKY qa aylandurush

yuqurda ytilghan Unicode yiziqi izdinish torbikiti özgertip ishletken xet nusqisini korsitidu, eger heqiqi Unicode yéziqida saqlimaqchi bolsingiz UKY gha aylandurup bolghandin kiyin uyghur iditta UKY ni Unicode yiziqigha aylandurush ixtidardin paydilansingiz boldu.

emilyette izdinishtiki maqalilarni kompyotirda saqlap körushning yene birxil usuli bar likin sel awarchiliq chunki buningda azraq tor bet yasash tixnikisi telep qilindu ,
usuli:
1,aldi bilen izdinish ishletken EOT hojjtini chushurwilip F diska astigha qoysiz (choqum mushu diska bolki bolshi kirek bolmisa körunmeydu)
adirsi:http://www.izdinix.com/maripat/UiGHUR0.eot
2,xatire depterni ichip towendiki kodni qatisiz,hemde men qizil reng bilen eskertip qoyghan yizqning ornigha saqlimaqchi bolghan mezmunini almashtursiz

Welcome

2006-04-26T17:58:00.000-07:00

Welcome tomy blog

Erepche Öginish (Xenzu Tilida)

2006-02-02T16:14:00.000-08:00

Siz bu yerde Xenzuche arqiliq Erebche ögineleysiz

Learning English

2006-02-02T15:58:00.000-08:00

Breaking News English (Listening)
Headway English
English Pronunciation
Online Speech Bank
VOA SpecialEnglish
Basic-English
Launch English Library (Alfabetik Telaffuz)
BBC Learning English
Englishclub
İngilizce Öğrenim Merkezi
OELP English Language Learning Resources
ESL Resources for Students
Bedava-İngilizce
BRITISH COUNCIL
E-İngilizce
Dersimiz İngilizce
TÜRKLER İÇİN PRATİK İNGİLİZCE
İngilizce Ögreniminde Devrim
Online İngilizce Dersleri
Englishdaily626
Eslbee
Grammarerrors
Eslgo
Authentic American Pronunciation
CCC Grammar
Esl
Englishpage
Irregular Verbs
More Links Learning English

Zörür Internet Lughetliri

2006-02-02T15:56:00.000-08:00

Zargan
Dragomanos
Sesli Sözlük
Turkish Dictionary
Turkish-English Dictionary
ET Dic
TDK
Hongen
Kingsoft
Dreye
Sunrain
Encarta
Webster
Chinese Pinyin Dictionary

Zörür Linkler

2006-02-02T15:54:00.000-08:00

Erepche Öginish (Xenzu Tilida)

Learn Turkish

Erepche Ögün'güchiler Üchün Paydiliq Linkler

Zörür Uchurlar

2006-02-02T15:49:00.000-08:00

Halal Tijaret

Yahoo Group tiki Uyghur Xet Alaqe Guruppisi

Tetqiqat Merkezleri

IP Adresingizni Sinap Béqing

Proxy gha Qiziqsingiz

Xenzuche Sözlerning Pinyinini Tapmaqchi Bolsingiz

(Türlük Tillarda) Gézit Oqung

Sün'iy Hemra Heqqide Uchurgha Erishmekchi bolsingiz

Özbekçe -İngilizce Internet Lughiti

Köp Mezmunluq Türkche Tor Betliri

Uygurca - İngilizce Internet Lughiti

English-Uighur Internet Dictionary

Learn Chinese Online

IP addresini ozgertish ussuli

2006-02-02T15:46:00.000-08:00

http://www.publicproxyservers.com/page1.html

yaki http://www.publicproxyservers.com/page2.html

1. Yuqurdiki linkge kiring we halighan bir yerning IP numurini copy qiling.
2. Internet explorer ni echip "tools" digenni besing we "Internet options" digenni tallang.
3. Uningdin echilgen windowdin "connections" ni tallang we uningdiki "LAN settings" ni besing.
4. Uningdiki 3-katekche "proxy server" ni tallang shuning bilen "address" we "port" digenler aktiplinidu.
5. "address" digen boshluqqa yuquridiki ozingiz halighan bir yerning IP numurni, "port" digenni port numurini (adette 80 yaki 8000 bolidu) yezing yaki copy and paste qiling.

Mushu 5 qedemni besip bolupla "OK" we "OK" ni besip windowdin chiqipla meyli meshrep.com bolsun meyli UAA munasire meydani bolsun bir nerse yazsingiz admindiki sizning kimligingizni kuzutup ulturghan ependiler sizning esli IP ngizni emes belki siz tallaghan IP we orunni kuridu. Kimligingizni qet'i bilelmeydu. Server bir az asta bolishi mumkin. Eger astilap ketse bashqa IP gha yotkisingiz bolidu.

admin oz wediside turmay kim nedin yeziwatidu tehlil qilip tamasha kurup ultursa, pen teknikining yardemi bilen ularghimu chaqchaq qilghili bolidu.

Muhabbet Naxshiliri

2006-01-01T16:16:00.000-08:00

Nurmuhemmet Yasin Örkishi

Qayghu

Némishqa qayghurisen?

Waqit goya chüsh menziriliridek hemme nersini ghuwa leylitip yiraqlargha élip ketti. Men peqet uning lerzan tiwishlirinila anglidim. Tuyghumda uni uzaq saqlap qalmaqchi idim. Epsuski, u özining shekilsiz kölenggilirini hayatimdin bir - birlep élip chiqip ketti.

Ah, erkem, qolliringni tutmayla séning qayghuluq jamaling töküldi. Men séning bu qeder achchiq toqulma ikenlikingni oylimaptimen. Kel pichirlishayli. Ashu menziriler, süretler eslerdin kötürülsun.

Kel, amriqim kel. Biz ötmüshning azabliq xatiriliri bilen emes, belki hazirning hayajanliq minutliri bilen pichirlishayli.

Bilimen erkem, bilimen. Sen qelbingdiki ashu tatliq keypiyatni buzushqa chidimaysen. Turmushning achchiq sawaqlirigha yüzlinishni xalimaysen. Ejeba, sen dalida échilghan bir tal gülge oxshash shunche natiwanmu? Bilginki, muhebbet gülliri bir - birlep tozup ketkendimu u berbat bolmaydu, belki uning cheksiz nawasi dalilarda saqlinip qalidu.

Sen baharning mung we hesretliri ichide tang gugumi bilen bu yerge yétip kelding. Hemme nerse öz qarargahini tapti. Küz menziriliri özining yaz peytidiki chéhrini yighishturup yiraqlargha üzüp ketti. Yol boyidiki güller renggareng bergilirini bir - birlep tozutup tashlidi. Ah, hemme nerse ene shundaq tiwishsiz ghayib boldi.

Sen zadi néme üchün qayghurisen? Özüngge teelluq nersilerni menggülük dep qarighanmiding?! Séning azabing hemme nersini özümge teelluq dep qarighanliqingda. Halbuki, tebietning shad - xuramliqi öz ilkidiki nersilerni xushalliq bilen bashqilargha teqdim qilghanliqida.

Yazning ap'aq aptipi hemme nersige bir xil illiqliq bexsh étip, ularni shérin chüsh ichige gherq qildi. Halbuki, küzning soghuq qolliri hemme méwilerni bir - birlep üzüp tashlidi. Peqet aldingghila qarisang némining kelgüsi ikenlikini tonuysen. Arqanggha qayrilghanda bolsa némining ötmüshni eslep qélish ikenlikini hés qilisen.

Yazni izdiseng u alliburun özining chüsh parchiliri ichide ghayib boldi. Küz ilkingde turuptu. Emma unimu qoldin bérip qoyush aldida turmaqtimen. Sen némishqa baharning yétip kélidighanliqini chüshenmeysen. Qayghursang qayghuning chéki yoq. Waqit uchqandek ötüp kétiwéridu. Sen ötüp ketken nersiler üchün qayghuramsen yaki ilkingdiki nersiler üchünmu?

Ah, zadi néme üchün qayghurisen?

Men yene kélimen

Men yene keldim.

Ishik - dériziliring mehkem taqaqliq turuptu. Qelb dériziliringnimu mehkem taqighan yaki ochuq qoyghanliqingni bilmidim. Men xuddi bir azghun seyyahtek bu yerdin hélila kétip qalghinimni untup qalghan halda yene keldim. Rast, men bu yerge pat - patla ézip kélip qalimen.

Gugum naxsha éytip öz tiwishini jimjit yollargha tökken. Shebnem chüshliri arisidin chirayliq shekillerni chiqirip uyqu ichige gherq bolghan. Mehelle öz süküti ichige chüshüp, jimjitliqni közitiwatqan peytte men yene peyda bolimen. Men sen kütken, sen oylighan waqitta özüm xalighan shekil we qiyapette peyda bolimen.

Uzundin béri séning qeyerde ikenlikingni bilmidim jénim. Emma men sanga haman bir küni uchriship qalidighandek, séni söyüshlirimning cheksiz naxshigha aylinip mehellengdiki yollarni tamam qilalaydighandek, söygü shéxidiki qushlarning haman séning chüsh sariyingda öz qanitini choqulawatqandek héssiyatta ixtiyarsiz yéninggha kélip qalimen. Riwayetlerdiki tömür keshni kiyimen - de, tömür hasamgha tayan'ghan halda séning ashu taqalghan ishik - dérizengning aldigha bashlap baridighan yolni izdeymen. Men musheqqetning cheksizlikini bilimen. Emma herqanche éghir musheqqetlermu méning mushu éghir tömür keshimdek asta - asta uprap tügeydu. Men séning aldinggha hemme éghirliqimni tashliwetken halda yétip kélimen.

Men yene kélimen, jénim, yene kélimen. Xalisang ishik - dériziliringni keng échiwet. Xalisang ismimni chaqir, xalisang yollirimda kütüp tur. Yene xalisang méni bir yoluchi yaki éziz méhmandek huzurungda qobul qil, emma ésingde bolsun, men sen oylimighan waqit we sen hés qilmighan deqiqilerde tuydurmastinla yétip kélimen.

Jimjitliq

Yaz gülliri gugum shepisi astida asta - asta ghayib boldi. Kéche shamili manga tatliq bir chüshni oghrilap berdi. Men chüsh dunyasining neqeder yiraq sahilida seperge chiqish üchün yelken chiqiriwatqanliqini kördüm. U öz sepiri üchün kémisige nurghunlighan yéshil menzirilernimu qachiliwalghanidi.

Tün bergiliri uyqu yapraqliri üstide qanat yaydi. Hilal ay sholisini öz süküti ichige yoshurdi. Qollirimda bir shepe oynap yüretti. Uning tebessumi méni tolimu biaram qildi. Özümning néme qilmaqchi ikenlikimni bilmekchi idim. Xuddi bir ghemkin qushtek tutulup qaldim.

Yaz naxshiliri arisidin bir tal gülni üzdüm - de, uninggha kéche jimliqini oyghitishni éyttim. U shuan sözge aylinip sirttiki shamallar bilen pichirlishishqa bashlidi. Qushlar sayrashtin, sular éqishtin, waqit méngishtin toxtidi. Alem sükütke chömdi.

Jimjitliq ichidin qaytip chiqtim. Hujram ichide leylep yürgen uyqulirim bilen qiziq paranggha chüshtüm we uning her bir tawushi arisidin héliqi chüshler üchün jawab izdeshke bashlidim.

Tün ghayib boldi. Naxshilar öz éqimi ichide öz yoligha rawan boldi. Kechküz baghridiki sersan yopurmaqlar qoynumgha tökülüshke bashlidi. Men sergüzeshtilirim manga yene birtalay shérin azablarni ekélip béremdighandu dep oylinip qaldim.

Iltija

Mubada senla muhebbitimni qobul qilishni xalisang iding erkem, men barliq étiqad we semimiyitimni élip séning huzurunggha salamgha barghan bolattim. Bezide étiqadim qedirlenmigen, semimiyitim xata chüshinilgen bolsimu, men yenila uni muqeddes buyum süpitide sanga hediye qilghan bolattim.

Bext méwilirini üzüp, uni tétip béqish shunche ongay. Emma uni heqiqiy mey baghlitip wayigha yetküzüsh shunche tes. Chünki uning beziliri chéchek peslidila tozup kétidu. Bezilirini ghura halitide shamal qéqiwétidu. Yene bezilirini bolsa teqdir özlükidinla nabut qiliwétidu.

Emma, amriqim, men qelbimdiki söygü telpünüshlirimni bir muqeddes shérin méwe süpitide sunattim. Derweqe uninggha méning barliq étiqadim, semimiyitim, telpünüshlirim we aghrinish, hesretlirim singgen. Uning birliri alemche shadliqqa tolghan bolsa, yene bir teripi cheksiz hesretke tolghan. Bilginki, ey gül, uning hesritimu shadliqqa oxshash lezzetlik we güzel idi.

Ejeba, sen özüngning tenhaliq arilidiki ashu yégane qesirde méning muhebbitimdin mustesna halda qachan'ghiche tenha turmaqchisen?! Ejeba, séni qaysi bir ilahiy küch bu qeder yalghuzluq ichige chilap qoydi? Sen bu muhebbetsiz hayatingni menggü dawam etmekchimu?

Iltija qilimen ey gül, méning muhebbet dalayimgha yétip kel. U yerdiki shadliq wadisida ussulgha chüsh. U yerdiki qushlar séning ismingni yadlap naxsha éytmaqta. Kel, ashu chimenlerdiki güllerni birge téreyli. Kel, biz birlikte söhbet qurup, bir - birimizning tepekkurini tingshayli. Kel, ey gül, dunyaning merkizide biz bügün ikki ashiq süpitide menggü tenha qalayli.

Sükütlük qelb

Ah qelbim, sen öz sükütüng bilen barliq awazingni yoshurup qalding. Séning sükütüng dalilarda, taghlarda, hetta addiy ot - chöplerning baghrida özining yumran awazini qaldurdi. Men herbir pichirlashlarni séning awazing we sükütüngning sayisi dep oylaymen.

Chöp astidiki bir yumran saye öz dunyasida tebietning jimjit yéshilliqi bilen söhbetke chüshti. Ah, u qachandin béri bundaq mötiwerlerche salapetning özini jimjitliqning tenha qesirige leylitip apiridighanliqini biliwalghandu?

Biz menggülük dep yürgen nersiler waqit aldida közni yumup - achquchila ghayib bolidu. Biz néme üchün meghlubiyetchige aylinip qalduq. Insaniyetning meghlubiyiti neqeder uzun dawam qilghan - he? Ah qelbim, sen uninggha menggü ashundaq süküt qilamsen? Bu sükütning chéki zadi nede.

Tün derexliri öz sholisini jimjit yollargha tökmekte. U yerdin tenhala ötüp ketken u yoluchi kimkin. Ey qelbim, men sanga yandashtim. Men bu seperge quruq qol kelmidim. Sen uzatqan barliq sükütler kichikkine gül séwitimge qachilaqliq. Xalisang uni qobul qil. Xalisang uni yenila untup ket.

Ah, sen ün - tinsiz halda öz sükütüng arisigha gherq bolmaqtisen. Hesritim öz dalisidiki güllerni échildurup séni izdimekte. Sen uning ghemkin ayagh tiwishidin chöchümidingmu? Séni dep tozughan bir gül tozimaqta. Sen uning axirqi naxshisini anglidingmu, chopan chalghan néyini toxtatti. Ejeba, sen uning ünsiz yighlighinini uqmidingmu.

Xosh qelbim, séning sükütüng beribir bir küni méni meghlup qilidu.

　

Ashu peyt

　

Ashu chagh yétip kelgende hemme nerse axirlishidu. Biz jimjit halda gülxan yénida ot sunup olturup, héliqi waqitning ötüp ketmeslikini tileymiz. Yézida hemme nerse uyqu ichige gherq bolidu. Tün öz qarangghuluqini asta - asta etrapgha chachidu. Yultuzlar roshenliship, asman sükünatini téximu qoyuqlashturidu. Ashu chaghda biz andin hékayimizni bashlap, uchar gilem üstide sheherdiki binalarning üstidin aylinip öteyli.

Oyun - tamasha ichige gherq bolup kétiwatqan renggareng menziriler bizge heyran bolup qarap qalsun. Biz ashu xeterlik diwe - periler makanidinmu öteyli. Xeterlik yette tagh we yette derya arqimizda qalsun. Biz qorqmastin ilgirileyli. Ular bizning heqiqeten batur ikenlikimizge heyran qalsun.

Derex shaxliri öz jimjitliqi ichide yopurmaqlirini elleylewatqan, tün qushliri anining baghrida mamuq peylerge bash qoyup uxlawatqan, chéketkiler öz chüshliri ichide yétilip, ot - chöpler üstide tatliq chüsh körüwatqan peytte biz andin chöcheklerni bashliwéteyli.

Bir chaghlar semerqent shahzadisi su ichip kéyikke aylinip qalghan bulaq boyida olturup, échil dastixandiki tamaqlarni huzurlinip yeyli. Asman ordisidiki perizatlar bizning tamaqlirimizning neqeder molluqidin heyran qélishsun. Biz qaytishimizda altun béliq we yilan qiznimu birge éliwalayli. Riwayetlerdiki xasiyetlik baghdin xasiyetlik almini üzüwélip béghimizgha kömüp qoyayli. Bowa, bizningmu xasiyetlik béghimiz we xasiyetlik almimiz bolsun.

Ashu chagh yétip kélishi bilenla kündüzning hemme ishliri axirlishidu. Tün yultuzi yétip kélip asman ordisini bézeydu. Biz shu chaghda soqma tam bilen qorshalghan hoylimizda olturup yéngi hékayilirimizni bashlayli. Men dostlirimni chaqiray. Ulargha: «tün yétip keldi. Ishliringlarni yighishturup hoylimizgha yighilinglar» dey.

Meghlubiyet

Hemme nersem berbat bolghan, qelbim ümidsizlikke tolghan, hayatim köz yashlar ichige gherq bolghan ashu küni buning hemmisini séning manga qaldurghan xatireng ikenlikini chüshendim.

Ah, men neqeder bir hesretlik muhebbet teripidin öz bextimni izdidim - he? Köz yéshim chüshliri arisidin sughurulup chiqip qayghusini ashkara qildi. Qelbim heqiqiy azabning del mushundaq naxshilarni yazidighanliqini chüshendi. Hesretlirim heqiqiy shairning azabsiz bolmaydighanliqini hés qildurdi.

Bilmidim ey dunya, sen yiraq menzildin muhebbetning ömürlük hesritini ekeldingmu? U yerdiki xushalliq bilen tolghan shad - xuram menziriler téxi etigendila hüppide échilghanidi. Emdilikte u ghemkin turghan mung derexlirining ünsiz sayisi astida ghayib boldi.

Heqiqiy yoqitish méning sariyimgha téxi ayagh basmay turupla uning shepisi qelbimni pare - pare qilip tashlidi. Söygüm ashu yéshil sahilda öz güllirini yaz aptipigha qaqlighanidi. Halbuki, u birdinla mung deryasigha gherq boldi. Bu zadi kimning meghlubiyiti? Bu kimge mensup tragédiye?

Hemme naxshilar éytilip, hemme chüsh axirlashqan, hemme musape tamamlinip, hemme sergüzeshte öz yoligha rawan bolghan, hemme köz yashlar tökülüp, bext öz sholisini jimjit pare - pare qilghan ashu küni andin men özümning tenha ikenlikimni chüshendim.

Ah, erkem, hemme meghlubiyet del séning manga bergen muhebbiting tüpeyli bu dunyagha yüz achqanidi. Axir u ilkimdiki barliq nersilerni sughurup élip, özining yéqimliq qolliri bilen weyran qildi. Ikkimizning otturisidiki meghlubiyetning yaz aptipi liq tolghan ashu yiraq dunyada jimjit qol élishqanliqini kördüm.

Soda

Men u küni u qizni uchratqinimda özümning neqeder temtireydighanliqimni bilmeyttim. Yene sözümning délighulluq ichide tolimu teste éytilidighanliqinimu chüshenmeyttim. Men uninggha yürikim aghqandekla: «qizchaq, höppide chighirtmaq gülliri échilghan yolda özingiz tenha turupsizghu? Men sizning bu yolda tenha mangmaqchi bolghiningiz yaki birsini kütüwatqanliqingizni bilmeymen, heqiqeten birsini kütken bolsingiz u men bolup qalsamken deymen, tenhaliqni xalimisingiz u halda jimjit sükütingizge méni shérik qilsingizchu?» Dédim. U goya cheksiz hoduqush ichide qalghandek yaki bolmisa mendinmu öte temtirewatqandek qorunup turup: «men bu chighir yoldin ötmekchi, qelbimdiki toqunush ayaghliship yürikim toxtighanda andin men putlirimni öz ixtiyarigha qoyuwétimen. U özi xalighan menzillerni tallap mangidu. Yene özi xalighan chimenlerdin ötidu. Özi xalighan jaylarda turup qalidu» dédi.

Men heqiqeten uning qedemlirining tolimu xasiyetlik ikenlikini hés qildim. Uning körünmes shepilirining etrapni bir alghanliqini tuyup qaldim.

Uning némishqa bu qeder jimjit turidighanliqini bilmidim. Uninggha héchkim hemrah bolmighanidi. Men goya nahayiti mexpiy sözni éytqandekla: «qizchaq, heqiqeten hamaqetkensiz! téxiche yalghuz turupsizghu? Men sizge jahanning wang - chungliri arisidek barliq xushalliqlarni ekeldim. Yene barliq sükütler ichidiki shadliqlarnimu qoshup ekeldim. Ejeba, siz méni özingizge hemrah qilmassizmu?» Dédim. U tolimu wezmin qiyapette müjimella jawab berdi: «men bu yerde özümning ötüp ketken künlirimning yétip kélishini kütüwatimen. Uning pushayman we hesretliri yétip kéleyla dep qaldi...» Dédi. Men uning ashu jayda bikardin bikargha turghinini hés qildim.

Men axirqi qétim arisaldiliq ichide uninggha: «qizchaq, siz tolimu bextsiz ikensiz, men sizge hemme nersilirimni béghishlap netijide bihude xoritiwettim. Emdi bisatimda sizge béghishlighudek héchnerse qalmidi. Siz qupquruq ümidler bilen tolghan hayatimni chüshinish üchün, ehmiyetsiz nersiler bilen bézelgen külbemni körüshni xalamsiz?» Dédim. U mulayim halette bir pes téngirqap turup qaldi - de, xushalliq bilen: «men uzundin béri ashundaq nersiler bolsiken dep arzu qilattim. U choqumki méning hemme nersilirimni toluqlap béreleydu. Men uni hazirqi sükütümge tégishishke razi» dédi. Men uning xushal turqigha qarap oylinip qaldim.

"http://www.tangritagh.net/v1/uyghur-k/tangritagh/2002/5/muhabbet%20naxshisi.htm" din élindi.